- 1 Descritto magistralmente da Anneliese Maier, Maier 1961, 67-75, in particolare 72. Si tratta di uno (...)
1Il manoscritto Vat. lat 2148 della Biblioteca Apostolica Vaticana1 ci tramanda, oltre a opere di Walter Burley, Richard Kilvington, Johannes de Wesalia e Duns Scoto, alcune interessanti annotazioni circa questiones su opere di Aristotele e scritti di medicina contenuti in alcuni quaterni, che verosimilmente facevano parte del patrimonio librario del copista di una parte del codice e forse anche possessore, che sottoscrive come Nicholaus Marosticanus a c. 70v, dopo aver copiato il De intensione et remissione di Walter Burley. Il codice vaticano contiene anche il trattato che precede il De intensione et remissione di Walter Burley, il Tractatus primus non trascritto da Nicolò e volontariamente non terminato di copiare perché ritenuto inutilizzabile ai fini di un approfondimento delle conoscenze filosofiche specifiche, anche a causa di una presentazione delle tematiche e delle argomentazioni più adatta ad una contesa universitaria che ad un saggio dedicato ad un argomento così complesso come il ruolo delle forme accidentali nel mutamento sostanziale. Le parole che chiudono questa trascrizione ci informano, oltre alla decisione da parte del copista di non proseguire nel suo lavoro, della natura dell’antigrafo, e cioè del fatto che si trattava di una copia depositata presso uno stationarius :
- 2 Vat. lat. 2148, c. 54rb.
De ista questione nihil volui scribere quoniam ille Burleus facit (ad finem del.) usque ad finem questionis (unde del.) unum quaternum stationis de litera totaliter inutile, unde non ponit nisi solutiones et replicationes quas ipse et quidam alius doctor sibi invicem faciebant. Et supponit Burleus multa falsa, ideo non scripsi, ergo etc.2
- 3 Che sottoscrive la copia del De intesione et remmissione formarum di Walter Burley a c. 70v ; tale (...)
- 4 In particolare : « Utrum qualitas in virtute propria producat/ substantiam et est questio magna sec (...)
2Nonostante questa parte del manoscritto non sia copiata da Nicolò da Marostica3, vedremo più avanti che due rimandi, uno con la menzione esplicita di Burley, si riferiscono a questa parte del codice4, che faceva dunque parte di due quaterni distinti della collezione libraria di Nicolò (il settimo e il decimo).
3Dopo la trascrizione da c. 71r a c. 75r della questio « utrum qualitas suscipiat magis et minus » di Richard Kilvington, che la mano settecentesca di chi ha confezionato il codice nella forma attuale assegna a Walter Burley, ma che nella tabula di cui ci stiamo occupando è mantenuta senza attribuzione di autore, Nicolò da Marostica prepara una « tabula questionum et dubitationum et tractatuum » traendola dai quaterni in suo possesso. Questo lavoro, esemplato currenti calamo, ricorrendo a linee di separazione/inclusione per meglio evidenziare i gruppi di scritti su cui si vuole attirare l’attenzione e fissare il ricordo e dei quali è fornito il numero del quaternus, ci restituisce la volontà di avere a disposizione uno strumento che avrebbe potuto permettere una facile individuazione di testi autorevoli, in quanto prodotti dell’insegnamento superiore, su precise tematiche (esplicitate nei tituli delle questiones oppure in modo discorsivo cui Nicolò si riferisce nell’annotazione che introduce la registrazione con i termini dubitationes e tractatus) ; oltre, ovviamente, una testimonianza dell’ attenta lettura di quei testi, e quindi della loro diffusione in area italiana. Per avanzare un’ipotesi più circoscritta sulla natura di queste due carte : credo di poter affermare con una certa sicurezza che esse ci tramandano, più che l’inventario di una biblioteca o di parte di essa, un repertorio in cui si appunta il materiale utile probabilmente per lezioni universitarie nelle facoltà di arti e medicina, attestando così in modo fattuale la fortuna di alcuni autori francesi e inglesi e di problematiche che si erano affermate nella discussione universitaria a partire dal secolo XIV, come l’intensio e la remissio delle forme e l’analisi del moto.
4Le annotazioni in queste carte non seguono in modo rigoroso l’ordine progressivo dei quaterni ; ciò credo confermi il carattere di prontuario di tematiche filosofiche trattate nel materiale librario in possesso di Nicolò, che avrebbe potuto seguire nel compilarlo non l’ordine dei quaderni ma le proprie esigenze, interessi e curiosità. Ci sono, tuttavia, anche elementi che potrebbero far pensare ad un ordine più sistematico, seguendo cioè l’ordine dei quaterni, come sembrano suggerire le registrazioni dall’ottavo quaternus, che mettono insieme questiones relative ad ambiti diversi ; non essendo questo l’unico caso in cui si privilegia il contenuto del quaternus rispetto all’unitarietà delle problematiche affrontate nelle questiones in esso esemplate, si possono ritenere queste annotazioni qualcosa di mezzo tra un inventario di materiale librario e un prontuario di tematiche la cui reperibilità è appunto facilitata da queste annotazioni. Questo secondo aspetto mi sembra che trovi una autorevole conferma in alcune registrazioni non in forma di titulus di questio bensì di tematica.
5Alcuni dei fascicoli del codice vaticano appartengono al materiale librario segnalato in queste registrazioni e sarebbe molto interessante riuscire a trovare anche i restanti quaterni per ricostruire questo nucleo nella sua integrità.
- 5 In particolare: 1 a c. 78r, 2 a c. 78v, 3 a c. 79r.
6Nel riportare le annotazioni di Nicolò seguirò l’ordine di trascrizione nelle due carte : il primo numero si riferisce alla carta5, cui segue quello al quaternus, come indicato nella registrazione. Farò seguire a queste registrazioni l’indicazione di commenti di alcuni autori medievali – Giovanni Buridano, Nicole Oresme, Alberto di Sassonia, Marsilio di Inghen e Biagio Pelacani per i commenti alla Physica, al De caelo e del De generatione et corruptione di Aristotele cui si aggiunge Themo Judaeus per quello ai Metereologica -, nei quali si trovano più o meno strette rispondenze al contenuto delle questiones e delle altre note riportate nelle due carte oggetto del presente studio. L’esigenza che mi ha indotto a corredare queste note con tale apparato non è quella di individuare delle fonti precise, bensì quella di delineare un contesto all’interno del quale esse si collocano. L’indicazione precisa delle fonti di queste registrazioni sarebbe del resto comunque difficile anche di fronte alla completa identità dei tituli della registrazione di Nicolò con uno o più dei commenti qui considerati, tenendo anche conto della natura fortemente strutturata del commento medievale agli scritti di Aristotele e delle conseguenti frequenti analogie nei quesiti affrontati in diversi commenti alla stessa opera (nonché delle varianti anche dei tituli presenti all’interno di diversi testimoni del commento di uno stesso autore, un materiale che, oltre tutto, per la sua origine e destinazione poteva subire interventi da parte degli utenti).
7Non credo, inoltre, si possa stabilire con sicurezza che i tituli trascritti da Nicolò seguano letteralmente quelli di un commento preciso oppure si riferiscano piuttosto a problematiche su cui si era appuntato l’interesse del trascrittore, che avrebbe potuto riassumere la tematica di proprio interesse in forma di questio partendo dalla discussione presente in una questio con un titulus differente. Anche nei commenti di cui è indicato l’autore Nicolò non segue peraltro l’ordine attestato dalla maggioranza dei testimoni e fissato nelle moderne edizioni.
- 6 Il commento alla Physica di Nicole Oresme è conservato in un unico codice della Biblioteca Colombin (...)
8Non si deve dunque ricercare una stretta dipendenza tra le registrazioni e i tituli dei commenti di alcuni autori tardo medievali che più loro si avvicinano che vengono citati a corredo delle annotazioni di Nicolò. Certo sarebbe di grande interesse poter individuare con precisione le fonti di Nicolò, ma il carattere delle annotazioni ne impedisce anche il semplice tentativo. Una tale impossibilità risulta evidente da gran parte delle annotazioni, anche quelle in cui è presente il nome dell’autore ; ma soprattutto da quei gruppi di questiones che sono tratti molto verosimilmente da uno o più commenti ad uno scritto di Aristotele, come quello relativo all’ottavo quaternus in cui troviamo quesiti concernenti problematiche affrontate nel commento al primo libro della Physica : le questiones registrate presentano analogie con diversi commenti e se uno dei tituli ha una forte analogia con una questio del commento di Marsilio di Inghen (Nicolò « utrum de entibus naturalibus sit scientia » ; Marsilio I, 1 « utrum de rebus naturalibus sit scientia tamquam de subiecto ») ; un altro trova un notevole riscontro nei commenti di Nicole Oresme e Biagio Pelacani (Nicolò « utrum ista conclusio sit bona : tantum unum principium est » ; Oresme I, 8 « utrum hec sit vera : ‘tantum unum est’ » ; Biagio Pelacani I, 4 « utrum asserentes omnia esse unum possunt probabiliter in hac opinione substentari »)6. Anche se si tratta di un’ipotesi alquanto ardita, credo che sia lecito pensare ad un contenuto particolare di questi quaterni, che potrebbero conservare una silloge di quesiti su diverse tematiche ripresi da commenti diversi ; l’eventuale scelta da più commenti sarebbe, dunque, probabilmente già stata operata al momento di confezionare i singoli quaterni, e troverebbe una conferma nella registrazione in queste due carte, che potrebbero, appunto, costituire un repertorio tematico con il riferimento al materiale librario dove attingere i testi più autorevoli. La possibilità, inoltre, che alcuni quesiti siano stati introdotti dallo stesso Nicolò, a partire da discussioni presenti comunque in commenti e all’interno di questiones recanti un titulus differente da quello registrato, rafforza molto questa ipotesi e assegna al copista di queste due carte un ruolo attivo sul materiale librario da lui posseduto.
9Anche se non è certo da escludersi che Nicolò copiasse pedissequamente da un repertorio che io non sono riuscito a identificare, e che quindi queste registrazioni non rimandino a una scelta di tituli da scritti diversi già operata nei quaterni, credo che l’indicazione delle rispondenze con i commenti dagli autori sopra citati costituisca un doveroso omaggio di riconoscenza nei confronti di un probabile magister senza opere, ma con interessi molto aggiornati ai dibattiti scientifici del secolo XIV, di cui le due carte oggetto di questo studio ci hanno tramandato la preziosa testimonianza.
10È dunque molto difficile stabilire con precisione le finalità di questi appunti, ma possiamo ritenerli di una certa rilevanza almeno per tre motivi : a) testimoniano un determinato spettro di interessi scientifici e filosofici ; b) ci informano, sia pure con una certa approssimazione, sul contenuto di quaterni usati ai fini con ogni probabilità dell’insegnamento universitario ; c) ci restituiscono un tipo di documento di sicuro interesse sulla probabile finalità delle registrazioni, costituendo un raro testimone dell’attività preparatoria dell’insegnamento se non della redazione di uno o più scritti intorno alle tematiche isolate in queste note. Proprio per ricostruire le linee generali di questi tre aspetti credo che sia interessante soffermarci sui singoli tituli delle questiones seguendo il raggruppamento proposto dalla registrazione di Nicolò. Spesso i rilievi non potranno che essere generici ; vorrei qui ricordare l’auspicio di Danielle Jacquart, caduto purtroppo nel vuoto, di preparare un data base con i tituli delle questiones dei vari commenti medievali ad Aristotele e ad altri scritti filosofici e medici provenienti dall’insegnamento universitario, formulato durante un convegno della S.I.E.P.M svoltosi a Parigi nel 1994 ; con un sussidio del genere le indicazioni che seguono avrebbero certamente potuto essere più precise.
11Lavorando all’edizione critica del Tractatus primus di Walter Burley mi sono imbattuto in queste due carte al momento di fare una descrizione del contenuto del codice vaticano ; cercando degli appunti sui tituli delle questiones su scritti di Aristotele di autori medievali tra le mie carte mi sono imbattuto in una vecchia descrizione (fine anni ’70 inizio anni ’80) dello stesso codice, fatta durante una visita alla Biblioteca Apostolica Vaticana, dove avevo anche trascritto queste due carte, che mi sembrarono subito degne di di un esame approfondito. In quel momento stavo preparando l’edizione del commento al De generatione et corruptione di Nicole Oresme e non portai a termine la ricerca ; poi gli anni di insegnamento universitario non permisero una continuazione decente della ricerca, non tanto per gli impegni didattici quanto per tutte le inutili e defatiganti liturgie burocratiche introdotte da un legislatore che aveva perduto il senso dell’importanza della formazione superiore. Il ritrovamento di questa trascrizione tra i miei appunti mi ha riportato anche alla memoria il dono di un amico svizzero, Edgardo Botta, papà di Irene, che conobbi negli anni della sua frequenza delle lezioni presso l’Università di Firenze ; quella descrizione era infatti stata trascritta da mia moglie con la prima macchina elettrica di cui facevo uso, una Remington degli anni ’60, donatami da Edgardo.
12Le questiones che aprono la serie delle registrazioni a c. 78ra hanno, come le altre, anche l’indicazione del quaternus dal quale sono tratte ; le prime tre recano l’indicazione numerica 1 e sono comprese all’interno di una parentesi sulla sinistra evidentemente a suggerirne una sorta di affinità, oltre all’appartenenza allo stesso quaternus :
- 7 C. 78r. Con “/” indico il cambio di riga delle registrazioni presenti in queste carte.
1 utrum permanentia habeant ultimum intrinsecum vel extrinsecum/1 utrum rey permanentis de novo producte in esse per alterationem sit dare primum in quo habet esse/1 utrum rey permanentis de novo producte in esse sit dare ultimum instans in quo habet esse7
13L’affinità tra queste prime tre questiones della tavola è evidente : si tratta della problematica del De primo et ultimo instanti, che tanta diffusione ebbe nel secolo XIV. La seconda e terza sono formulate con un titulus che troviamo anche nel testo del Tractatus primus di Walter Burley trascritto a c. 52rb, e cioè nei due fundamenta sui quali poggia la dimostrazione dell’appartenenza dei contrari alla stessa specie :
- 8 Burley 2025, Tractatus primus, p. 41 (edizione in preperazione).
Primum est quod rei permanentis de novo producte in esse per alterationem est dare primum instans in quo habet esse… Secundum fundamentum est quod rei permanentis producte vel corrupte per alterationem non est dare ultimum instans in quo habet esse8
14Dal momento che i tituli delle due questiones dell’annotazione e i due fundamenta del Tractatus permettono un tale avvicinamento, credo che questo aspetto meriti di essere sottolineato anche per valutare a pieno l’importanza e la funzionalità di queste due carte oggetto del presente studio, che, come già accennato, non propongono un semplice indice di questiones contenute all’interno del codice, come ci si potrebbe aspettare, bensì una serie di questiones, alcune con precise indicazioni di provenienza, come vedremo, ma la maggior parte con la sola indicazione del quaternus nel quale esse sono reperibili.
15Per quanto riguarda il secondo quaderno :
2 utrum idem moveatur motibus contrariis/2 utrum visio sit intensibilis et remissibilis naturaliter ubi nota de intensione et remissione9
- 10 Murdoch 1974 ; v. anche de Libera 1990 e Caroti 1992.
- 11 Buridanus 2010, 143-149.
16La prima di queste due riguarda la teoria del moto ed è problema discusso anche relativamente alla possibilità della reactio, normalmente nei commenti al primo libro del De generatione et corruptione, e anche in trattati autonomi, facendo parte di quelli che John Murdoch chiamò i nuovi linguaggi di analisi che tanta diffusione ebbero nel secolo XIV10. Mi limito qui a citare il commento al primo libro del De generatione et corruptione di Giovanni Buridano, q. 19 « utrum omne agens agendo repatiatur et omne passum patiendo reagat »11, nella quale uno degli argomenti contrari alla reactio è proprio la presenza di moti contrari :
Et etiam sequeretur quod idem moveretur simul motibus contrariis ; quod est impossibile. Consequentia probatur ponendo quod a continue calefacit ipsum b et b ipsum c. Tunc arguo sic : si c reagat in b frigefaciendo ipsum b, tunc manifestum est quod b simul calefit et frigefit, quia calefit ab a et frigefit ab ipso b. Etiam universaliter sequeretur, quandocumque agens ageret in passum remotum per aliquod medium, quod illud medium moveretur motibus contrariis. Verbi gratia, sit a calidum et sit c frigidum et a calefaciat ipsum c mediante b, sicut ignis calefaceret te mediante aere. Tunc si necesse est agens repati, oportet quod a frigefiat ab ipso c ; et hoc erit mediante b. Modo ita est quod a non potest calefacere c per medium b nisi prius calefaciendo ipsum b, nec c etiam potest refrigerare ipsum a per medium b nisi prius refrigerando ipsum b. Et ita b simul calefiet et refrigerabitur12
- 13 I, 20 : « Utrum possibile est esse actionem ab inequalitate vel etiam a proportione minoris inequal (...)
17Ho citato il passo dal commento di Buridano al primo libro del De generatione et corruptione per richiamare un aspetto cui ho accennato sopra, e cioè la possibilità che alcuni tituli di queste registrazioni non si riferiscano a vere e proprie questiones, bensì a tematiche che si trovano all’interno di una questio di un commento, e presentate sotto forma di questio autonoma. Di tale commento, poi, Nicolò ci avverte della presenza in uno dei suoi quaterni. Da notare, inoltre, che le questiones successive del commento al De generatione et corruptione di Buridano affrontano esplicitamente i problemi dei rapporti tra motore e mobile e dell’intensio e remissio13, che evidentemente sta molto a cuore a Nicolò.
- 14 Caroti 1991, 200. Luca da Parma è indicato come doctor Parisius.
18La seconda annotazione riguarda la perspectiva, ma Nicolò specifica che anche in questo contesto si affronta il problema dell’intensio e della remissio, a ribadire un interesse diffuso in tutte e due le carte che stiamo studiando. Segnalo la presenza di una questio « utrum visio sit naturaliter intensibilis » di Luca da Parma, contenuta nel ms. Vat. Lat. 306614, mentre non troviamo corrispondenze nei passi del Tractatus primus, copiati in questo codice.
19Le due questiones tratte dal quarto quaternus :
4 utrum entia naturalia sint determinata per massimum/4 utrum numerus distinguatur a rebus numeratis15
- 16 Buridanus 2015, 118-142.
- 17 Oresme 2013, 71-86.
- 18 Albertus de Saxonia 1504, cc. 10ra-12ra.
- 19 Johannes Marcilius Inguen 1518, cc. 11rb-16rb.
- 20 Biagio Pelacani, cc. 74rb-76vb. I riferimenti alle questiones di commenti di Biagio Pelacani citati (...)
- 21 Buridanus 1996, 340-364.
- 22 Oresme 1965, 295-389.
- 23 Albertus de Saxonia 2008,155-204.
affrontano : la prima un problema topico nella discussione sui limiti, specialmente nei commenti alla Physica di Aristotele : Buridano I, 12 « utrum omnia entia naturalia sint determinata ad maximum », I, 13 « utrum entia naturalia sint determinata ad minimum »16 ; Oresme I, 10 « utrum in qualibet specie sit dare minimum naturale », I, 11 « utrum in qualibet specie sit dare maximum naturale »17 ; Alberto di Sassonia I, 10 « utrum sit dare minimam materiam de cuius potentia possit educi forma naturalis », I, 11 « utrum cuiuslibet speciei sit dare maximam materiam sub qua potest esse aliquod individuum illius speciei »18 ; Marsilio di Inghen I, 12 « utrum entia naturalia sint determinata in magnitudine », I, 13 « utrum in qualibet specie sit dare minimum naturale », I, 14 « utrum potentia activa terminetur per maximum in quod potest », I, 15 « utrum potentia activa terminetur per maximum effectum quem potest producere », I, 16 « utrum sit dare minimum agens a quo potentia passiva potest pati »19 ; Biagio Pelacani : I, 7 « utrum in materia quantumcumque parva forma substantialis hora generationis producatur »20. Il problema dei limiti viene affrontato anche nei commenti al De coelo, un testo presente, sia pure senza una menzione esplicita, anche in altre note : Buridano I, 21 « utrum potentia debeat definiri per maximum in quod ipsa potest », I, 22 « utrum sit dare maximum in quod potentia potest », I, 23. « utrum omnis eius quod aliquando potest esse et aliquando potest non esse potentia, tam ad esse quam ad non esse, sit determinato tempore et non infinito »21 ; Oresme I, 20 « utrum quelibet potentia activa determinetur per maximum in quod potest », I, 21 « utrum quelibet potentia passiva terminetur per minimum a quo potest pati », I, 22 « utrum omne ens habeat potentiam durationis terminatam per maximum tempus per quod potest durare »22 ; Alberto di Sassonia I, 14 « utrum quelibet potentia activa terminetur per maximum in quod potest agere », I, 15 « utrum quelibet potentia passiva terminetur per minimum a quo potest pati », I, 16 « utrum omne ens habeat potentiam respectu sue durationis per maximum tempus per quod potest durare »23.
20In questo contesto vorrei citare un passo sempre dal Tractatus primus copiato nelle carte che precedono queste annotazioni, nel quale si fa cenno a tale problematica :
- 24 Ms. : propositionem
- 25 C. 46vb.
Et virtus activa, ut patet secundo Celi, terminatur seu perfectio virtutis active et operatio sua terminatur ad maximum in quod potest calor ignis ; sed per quod determinatur perfectio sue virtutis vel est forma substantialis ignis, et sic haberem <propositum>24 principalem, quod qualitas in virtute propria producat substantiam. Aut est aliquis calor citra inductionem forme substantialis, et sic aut ille comprehendit totam alterationem precedentem inductionem forme, et sic propositum ; aut secundum partem eius. Tunc quero quid inducat aliquam partem non nisi compositum scilicet ignis ; ergo erit dicere quod una pars alterationis que fit a qualitate alia fit a toto composito, quod est impossibile25
21non per suggerire un’analogia, ma per testimoniare la presenza anche nello scritto copiato di problemi di cui troviamo eco nella tabula di c. 78r ; in questo caso su un punto particolarmente delicato per la convinzione di Burley secondo la quale una qualità può produrre una forma sostanziale.
- 26 Pelacani 2001, III, 9, 289-292.
22La seconda questio non trova riscontro né nei commenti qui presi in considerazione né nello scritto di Burley copiato nelle carte che precedono ; è ampiamente attestata in contesti in cui si discute sulla realtà degli enti matematici. Mi limito qui a ricordare la questio « utrum numerus sit res numerate vel distinguatur ab eis » delle Questiones super tractatus logice magistri Petri Hispani di Biagio Pelacani26.
23Più numerose le questiones riprese dal quinto quaternus :
Utrum tempus sit in anima an sit preter animam/questio de velocitate motus et proportione motuum/sortes corrumpitur antequam corrumpatur/quod non datur motus/in eodem instanti in quo mobile incipit moveri ipsum incipit quiescere/quod in tempore finito pertranseatur spatium infinitum quod est contra Aristotelem 6 physicorum27
- 28 « Utrum tempus sit apud animam vel extra », Rogerus Baco 1935, 248-249.
- 29 Buridanus 2016, 343-348.
- 30 Oresme 2013, 535-541.
24Il primo quesito viene affrontato discutendo del tempo all’interno del commento al quarto libro della Physica, una presenza già attestata nel commento di Ruggero Bacone28 e quindi anche nei maggiori commenti del secolo XIV, di cui mi limito a citare quelli di Giovanni Buridano e Nicole Oresme : Buridano IV, 16 « utrum tempus esset, quamvis non esset aliqua anima intellectiva »29 ; Oresme IV, 17 « utrum tempus sit ab anima »30.
- 31 Uno dei primi testi editi da uno degli allievi di Marshall Clagett nella serie da lui diretta press (...)
- 32 Buridanus 1509, cc. 107rb-108rb. Più eloquente la tabula questionum sul settimo libro: « Septima ut (...)
- 33 Biagio Pelacani, cc. 203rb-209ra (Caroti 1991, 176).
25Il secondo, che pure ha riscontri nel commento al settimo libro della Physica, può riferirsi con maggiore probabilità all’opera che ha incentivato l’introduzione all’interno del commento ad Aristotele dell’analisi del movimento in termini di rapporto tra motore e mosso : il De proportionibus velocitatum di Thomas Bradwardine31, di cui troviamo un’eco precisa nelle questiones sulla Physica di Buridano e di Biagio Pelacani nelle quali è affrontato il problema dei rapporti motore/mobile : Buridano VII, 7, 8 « queritur septimo circa ultimum capitulum huius septimi in quo Aristoteles ponit multas regulas de comparationibus motuum secundum habitudinem ad motores et erit hec questio de primis duabus regulis videlicet utrum he due regule sint vere, scilicet iste : si aliqua virtus movet aliquod mobile per aliquod spacium in aliquo tempore, eadem vel equalis virtus movebit medietatem illius mobilis per duplex spacium in eodem tempore. Secunda regula est si aliqua virtus movet aliquod mobile per aliquod spacium in aliquo tempore, eadem totalis virtus movebit medietatem illius mobilis per equale spacium in dimidio tempore »32; Biagio Pelacani VII, 9 « utrum in motibus proportio velocitatum sit sicut proportio causarum »33.
- 34 Buridanus 1509, cc. 98va-99ra.
26Le quattro successive questiones hanno con ogni verimiglianza attinenza alla discussione sulla possibilità di cambiamenti istantanei e a quella sull’infinito; in questo caso le registrazioni non sono in forma di questio e si riferiscono ad una tematica precisa in modo, diciamo, discorsivo, per cui è possibile segnalare contesti in cui essa viene affrontata senza essere costretti a trovare una qualche concordanza con il titulus di una questio. Credo che le questiones dal sesto libro della Physica del commento di Giovanni Buridano, pur se non possono essere indicate con ogni sicurezza come la fonte di Nicolò, ci permettano di contestualizzare meglio queste registrazioni. La terza (« sortes corrumpitur antequam corrumpatur ») potrebbe essere in relazione al problema dell’ultimo istante ; secondo la convinzione di Burley l’ultimo istante dell’alterazione coincide con il primo istante del cambiamento sostanziale, per cui sarebbe possibile sostenere su tale base questo tipo di rapporto per le fasi della corruzione di Sortes. Una simile soluzione potrebbe anche riferirsi alla continuità del moto e dei processi continui, come leggiamo, ad esempio, nel commento di Buridano al sesto libro della Physica e in particolare nella questio quinta « utrum sit aliqua transmutatio instantanea »34. Uno degli argomenti quod non che aprono la questio recita :
Item in sexto huius videtur Aristoteles hoc expresse determinare ; ideo concludit quod omne quod mutatur prius mutatum est et omne etiam quod mutatum est prius mutabatur. Et dicit hoc habere veritatem universaliter tam in continuis quam in non continuis quam in contradictoriis (ed. contradictione). Ideo etiam concludit quod omne quod factum est fiebat et omne quod sit factum est prius et sic de corruptione35
- 36 Buridanus 2016, 60-72.
- 37 Oresme 2013, 304-310.
- 38 Albertus de Saxonia 1504, cc. 35ra-35vb.
- 39 Johannes Marcilius Inguen 1518, cc. 40va-41ra.
- 40 Biagio Pelacani, cc. 104ra-106rb, 182ra-185rb (Caroti 1991, 174-175).
27La non esistenza del moto della seconda annotazione prevede probabilmente l’assunzione dell’ipotesi di un cambiamento istantaneo, che non permetterebbe di ammettere l’esistenza del movimento in termini aristotelici. La ritroviamo con diversi tituli nei commenti di Buridano, Oresme, Alberto di Sassonia, Marsilio di Inghen e Biagio Pelacani : Buridano III, 6 « utrum motus localis sit vel utrum hec sit vera ‘motus localis est’ »36 ; Oresme III, 2 « utrum motus sit aliquid »37 ; Alberto di Sassonia III, 4 « utrum hec est concedenda ‘motus est’ »38 ; Marsilio di Inghen III, 6 « utrum ista sit concedenda ‘motus est’ »39 ; Biagio Pelacani III, 2 « utrum hec propositio ‘motus est’ significans motum esse et precise sic et non aliter sit vera », e VI, 8 « utrum potenter possit improbari aliquid moveri localiter »40.
- 41 Buridanus 1509, c. 99ra
28La terza registrazione (« in eodem instanti in quo mobile incipit moveri ipsum incipit quiescere ») trova un certo riscontro nella sesta questio di Buridano sempre sul sesto libro della Physica « utrum instans transmutationis debeat attribui posteriori passioni, scilicet termino ad quem verbi gratia quod in instanti generationis ipsius b sit verum quod b est et in instanti corruptionis eius sit verum quod b non est »41.
- 42 Ivi, VI, 9, cc. 101rb-102rb. Anche nel commento di Oresme l’ultima questio sul sesto libro affronta (...)
- 43 Biagio Pelacani, cc. 178vb-182ra (Caroti 1991, 175).
29L’ultima registrazione (« quod in tempore finito pertranseatur spatium infinitum ») ricorda una problematica affrontata sempre nel commento al sesto libro della Physica da Giovanni Buridano (VI, 9 « utrum in tempore finito potest transiri magnitudo infinita »42) e da Biagio Pelacani (VI, 7 « utrum possibile sit magnitudinem infinitam transiri tempore finito et finitam in tempore infinito »43).
30I tituli delle questiones che seguono appartengono all’ottavo quaternus, e ancora rimandano, almeno nelle prime due annotazioni, alla tematica dell’intensio e remissio formarum ; seguono tre sophismata e l’indicazione di un’opera di Gerardo da Siena che non sono riuscito ad identificare :
8 utrum intensio et remissio fiat per admistionem contrarii/8 utrum in eodem instanti in quo materia est summe disposita introducatur forma in ea/sophisma sor dicit falsum/sor est asinus/ista propositio est vera que significat sicut est/8 utrum anima possit evidenter demonstrari questio ista fuit determinata Senis per Maistrum Gerardum ordinis heremitarum sancti Agustini/utrum sit motus in vacuo/de concreto et abstracto contra Occam.
- 44 Burleus 1496, cc. 2ra-5rb.
31Le prime due si riferiscono, come premesso, alle problematiche sollevate dalla discussione sull’intensio e remissio delle forme : la prima relativa ad una delle teorie che ne spiegano le cause, la seconda al problema dei rapporti tra alteratio previa, il mutamento qualitativo, cioè, che precede il cambiamento formale, e il cambiamento formale effettivo. Entrambe hanno ovviamente ampio riscontro nel Tractatus primus di Burley, copiato nelle carte che precedono, nonché nello stesso De intensione et remissione formarum, che nel secondo capitolo critica appunto la teoria della mixtio per spiegare il cambiamento di intensità44.
- 45 V. Buridanus 1491, cc. 8r-v, 13r, 34r-35r, 49r-50r, 50v-51v.
- 46 Buridanus 2005.
32È difficile indicare una fonte per i tre sophismata che seguono, due dei quali veramente topici ; si possono trovare anche tra quelli di Buridano in diverse formulazioni : « ego dico falsum » II, 6 e VIII, 11 ; « Socrates dicit verum » VIII, 9 ; « homo est asinus » II, 5, « tu eris asinus » VI, 1, « tu es asinus » III, 245. L’ultimo « ista propositio est vera que significat sicut est » potrebbe essere anche una semplice annotazione ripresa da uno dei trattati De significatione propositionis, se non dalle Summulae de dialectica di Giovanni Buridano, il cui primo trattato è dedicato appunto alle proposizioni46.
- 47 V. la voce curata per il DBI da Silvana Vecchio, Vecchio 2000, consultata sul sito della Treccani ( (...)
- 48 Gerardus de Senis 1598, c. 6 (non num.).
- 49 « Liber quaestionum ad Episcopos generaliter pertinentium dicatus Episcopo Senensi. In hoc opere du (...)
- 50 Glorieux 1935, 97-98.
- 51 Gerardus de Senis 1598, 282-294. La questio ha tre articula : « utrum quaelibet substantia corporal (...)
33Per quanto riguarda la questio di Gerardo da Siena47, che in questa città sarebbe stata determinata, non sono riuscito a trovare alcuna indicazione utile ad identificarla. L’elenco delle opere di Gerardo riportato dopo la breve vita curata dall’editore del suo commento al primo libro delle Sentenze Franciscus Sanctis Guicciardus, appartenente come Gerardo all’Ordine degli Eremitani, ricorda delle « quaestiones ad Reverendissimum Episcopum Senensem quae Mediolani custodiuntur una cum multis aliis eiusdem Auctoris libris et tractatibus »48 ; si può con buona ragione escludere che la questio registrata nel repertorio che stiamo studiando sia tra quelle dirette al Vescovo di Siena, delle quali ci dà una breve descrizione del contenuto la Bibliotheca Augustiniana dell’Ossinger49. Non si trova tra i quodlibet di Gerardo elencati da Palemon Glorieux50. Potrebbe essere la ripresa di problemi trattati nel proprio commento al primo libro delle Sentenze, nel quale alla distinctio 8, questio tertia si affronta il problema « utrum anima rationalis sit ita simplex quod possit esse in toto corpore et in suis partibus absque sui extensione et divisione »51.
- 52 Pars 1, cap. 5-9, Ockham 1974, 15-35.
34L’ultima registrazione, introdotta in forma non di questio, può riferirsi ad uno dei trattati logici, nella parte dedicata alle proprietates terminorum, dove la troviamo discussa nella Summa logicae di William Ockham52, che è l’obiettivo polemico dello scritto cui rimanda Nicolò.
35Il gruppo di annotazioni separate dalle altre con due righe riguarda, più che singole questiones come le annotazioni viste fino a questo momento, dei commenti nella loro più o meno completezza ; il riferimento in questo caso è a due quaterni, il secondo e il terzo.
36Del secondo quaderno si ricorda solo un commento al quarto libro della Metaphysica :
- 53 Probabilmente Nicolò si riferisce al numero in ablativo riportato nel quaternus.
Quaternus secundo53 scriptum super quarto metaphysice etc.
37Mentre del terzo sono menzionati più commenti, alcuni anche con l’indicazione dell’autore :
Quaternus tertio scriptum de memoria secundum buridanum (secundum buridanum add. et del.)/quaternus tertius scriptum eiusdem de longitudine et brevitate vite/quaternus tertius scriptum de motu processivo animalium secundum magistrum Jacobum de Placentia/quaternus tertius questiones de sensu et sensato/recollectiones super libro Methaurorum54
- 55 Biblioteca Apostolica Vaticana, ms. Vat. lat. 2162 : cc. 149r-151v De memoria et reminiscentia ; cc (...)
- 56 Presente alle cc. 164v-167r del ms. Vat. lat. 2162, citato nella nota che precede.
38Il terzo quaternus conferma la diffusione dei commenti di Buridano alle opere di Aristotele, dei quali Nicolò possedeva quello ai Parva natutralia (De memoria et reminiscentia, De longitudine et brevitate vitae). Il codice Vat. Lat. 2162 della Biblioteca Apostolica Vaticana contiene una serie di scritti di Buridano, tra i quali anche i commenti al De memoria et reminiscentia, al De longitudine et brevitate vitae, nonché al De sensu et sensato e ai Metereologica, questi ultimi due non attribuiti a Buridano nella nota di Nicolò55. Non è improbabile che sia da attribuirsi a Buridano anche il commento al De progressu animalium56, che non compare tra gli scritti di Iacopo da Piacenza ricordati nel data base Mirabile e che ritroviamo esemplato nel ms. Vat. Lat. 2162.
39Le annotazioni relative al quarto quaternus occupano l’ultima riga della prima colonna e le prime della seconda e contengono rimandi in forma generica sia a tematiche diverse sia a questiones con un preciso titutulus :
quaternus quartus sophysmata multa et questiones de motu etc./de loco et continuiis etc./utrum figura diferat a rebus figuratis quaternus 4/utrum quantitas sit res per se distincta quaternus 457
- 58 Limitandomi al commento di Buridano ben 9 questiones sul III libro sono dedicate al movimento, v. B (...)
- 59 Cf. Aristotele, Categorie, 8, 10a11-16.
- 60 Buridanus 2015, 79-92.
40Evidentemente in questo quaternus oltre ai multa sophismata sono contenute questiones che normalmente venivano discusse sul terzo (« de motu »), quarto (« de loco ») e sesto (« de continuis ») libro della Physica58. La penultima registrazione sulla consistenza ontologica della figura e della quantità potrebbe anche essere tratta da un commento ai Praedicamenta, dove si attribuisce la figura alla qualità, quella de quarta specie59. L’ultima potrebbe trovare una rispondenza nell’ottava questio sul primo libro della Physica di Giovanni Buridano « utrum omnis res extensive et situaliter habens partem extra partem sit magnitudo », dove si discute l’affermazione di Aristotele « si substantia et quantum sunt, duo sunt et non unum »60 (Arist., Phys., I, 2, 185b4-5).
41Le annotazioni dal quinto quaternus sono isolate, come le altre, da due linee e l’indicazione del quaternus si trova all’inizio ; si tratta di nuovo di indicazioni relative a tituli di questiones ; in una annotazione oltre al quaternus è indicata anche la c. dove si trova la questio :
Utrum omnis actio fiat ratione contrarietatis [6]/secundum Riccardum Anglicum/utrum aliquid equevelociter possit moveri/in pleno et vacuo/utrum aliquod corpus finitum sit infinite potentie quaternus 5/utrum aumentatio sit motus ad quantitatem eodem [1] / utrum numerus ellementorum sit equalis numero qualitatum primarum quaternus 5 c. X8 [2]/utrum ex omnibus duobus ellementis possit generari tertium [3]/ iste sex sunt Riccardi super libro de generatione/collatio quedam introducens ad questionem61
- 62 Palczewska 2000, 218, nota 147, l’elenco è tratto dal ms. Paris, Bibliothèque Nationale, Ms. lat. 6 (...)
42Si tratta di alcune questiones del commento di Richard Kilvington (qui Riccardum Anglicum) al De generatione et corruptione ; in parentesi quadra ho dato il numero dell’elenco che troviamo nel repertorio delle opere redatto da Elzbieta Jung62 ; mancano alcune delle questiones indicate dalla studiosa polacca ; altre non presenti nell’elenco sono attribuite da Nicolò allo stesso Richard : « utrum aliquid equevelociter possit moveri in pleno et vacuo ; utrum aliquod corpus finitum sit infinite potentie », che doveva probabilmente ricavare questa attribuzione dal codice o quaternus da cui copiava. Gli argomentii affrontati non sono usuali nel commento al De generatione et corruptione, mentre potrebbero trovare una collocazione più consona nel commento al terzo e al quarto libro della Physica. Anche questa serie di registrazioni potrebbe costituire una convalida all’ipotesi sopra avanzata di un criterio di scelta per queste annotazioni ispirato agli interessi di Nicolò piuttosto che ad una descrizione fedele del materiale presente nei suoi quaterni (a meno che, ovviamente, la scelta fosse stata già operata dall’estensore del quaderno) oppure che i tituli non presenti nell’elenco della Jung siano estratti dallo stesso Nicolò a partire dalle tematiche discusse nel commento di Kilvington.
43Il sesto quaternus è dedicato a problemi di medicina:
Quaternus 6 utrum medicus debeat sequi naturam/utrum medicus debeat ultimo evacuare/utrum in egritudine competat tenuissima dieta/utrum grossa dieta quia carnium competat/egris sicut sanis/utrum sit melius ingrossare ultra/convenientiam vel subtiliare ultra/convenientiam/utrum dieta sumatur ab indicatione status/ utrum in statu competat tenuis ?/dieta/questio que caliditas maior an (del.) in quarto ?/an iuvenis an pueri/utrum in corpore senper generetur impuritas ?/utrum corpus laxum ab optima sanitate/debeat conservari per simile vel contrarium/utrum innata complexio possit permutari/utrum medicine calide, f<rigide>, s<icce> et h<umide>/ad hoc ut agat in corpus indi/geant reduci ad actum63
- 64 Siraisi 1981. In parentesi indico l’autore da cui è tratta e l’opera seguendo la lista della Sirais (...)
44Per queste registrazioni e per le altre di carattere medico rimanderò ai tituli delle questiones pubblicate da Nancy Siraisi in appendice al suo volume su Taddeo Alderotti e la sua scuola64 ; anche in questo caso si tratta di semplici indicazioni di contesto e non di individuazione di fonti.
- 65 Siraisi 1981, 398.
- 66 Ibid.
45- « Utrum medicus debeat sequi naturam. Utrum medicus debeat ultimo evacuare; utrum in statu competat tenuis? dieta »: « Utrum medicus debeat teneri a suprfluitate evacuationis » (Dino del Garbo, Dilucidatorium super quarta fen primi Avicenne)65; « Utrum medicus evacuans naturam imitari possit; utrum medicus evacuaturus materiam aliquam digestionem eius expectare debeat; utrum medicus possit imitare naturam evacuantem synthomatice; utrum medicus possit sequi naturam in bona evacuatione » (Taddeo Alderotti, Expositio in Aphorismorum Ipocratis volumen)66.
- 67 Siraisi 1981, 372.
- 68 Siraisi 1981, 381.
- 69 Siraisi 1981, 385.
- 70 Siraisi 1981, 394.
- 71 Siraisi 1981, 396.
46- « Utrum in egritudine competat tenuissima dieta. Utrum grossa dieta quia carnium competat egris sicut sanis »: « Utrum sit maius peccatum in dieta grossa quam in subtili » (Taddeo Alderotti, Expositio)67; « Digressio de dieta egrotantium » (Torrigiano, Plusquam Commentum in Microtegni Galieni)68; « Utrum dieta tenuissima competat in egritudine acuta » (Taddeo Alderotti, Expositio)69; « Utrum in statu cuiuslibet morbi salvi dieta tenuissima sit exhibenda » (Taddeo Alderotti, Expositio)70; « Utrum maius sit periculum in dieta grossiori quam in subtiliori » (Dino del Garbo, Dilucidatorium)71.
- 72 Siraisi 1981, 320.
- 73 Siraisi 1981, 320.
- 74 Siraisi 1981, 322.
47- « Questio que caliditas maior in quarto? an iuvenis an pueri »: « Utrum caliditas innata quoad subiectum sit maior in pueris quam in iuvenibus, quoad qualitatem vero sit e converso (Taddeo Alderotti, Expositio)72; « Utrum calor iuvenis sit maior calore pueri » (Taddeo Alderotti, Expositio)73; « Utrum equalis sit caliditas in puero et iuvene » (Bartolomeo da Varignana, De complexionibus)74.
- 75 Siraisi 1981, 400.
- 76 Siraisi 1981, 400.
- 77 Siraisi 1981, 400.
48- « Utrum corpus laxum ab optima sanitate debeat conservari per simile vel contrarium »: « Utrum omnis curatio fiat per contrarium » (Dino del Garbo, Dilucidatorium)75; « Utrum omnis curatio fiat per contrarium equale in gradu » (Dino del Garbo, Dilucidatorium)76; « Utrum omnis morbus curetur suo contrario » (Taddeo Alderotti, Expositio)77.
49- « Utrum innata complexio possit permutari » : « Utrum complexio innata possit permutari » (Taddeo Alderotti)78.
50Anche dell’ultima questio registrata in questa carta si fornisce oltre all’indicazione del quaternus, il settimo, anche la c. :
Utrum qualitas in virtute propria producat/ substantiam et est questio magna secundum Burleum/quaternus 7 c. 1
51Senza dubbio si tratta della prima conclusio del Tractatus primus, presentato in questo codice vaticano in forma di questio :
Questio prima nostri quolibet est utrum in virtute propria qualitas producat substantiam79
52Credo che la particolare rielaborazione del Tractatus primus contenuta in questo stesso manoscritto, e cioè la restituzione delle quattro conclusiones in cui è articolato il testo di Burley in forma di questiones autorizzi a ritenere che veramente le cc. 46r-54v facessero parte del quaternus 7 cui è questo rimando di Nicolò. Questa certezza ha reso possibili anche alcuni suggerimenti avanzati sopra della presenza di questa redazione del Tractatus tra il materiale librario cui Nicolò attingeva per queste registrazioni. Vedremo più avanti come anche altre carte del codice Vat. lat 2148 facessero molto probabilmente parte della raccolta libraria di Nicolò.
53La c. 78v si apre con un elenco di questiones sul De generatione et corruptione contenute nel quaternus 7, delle quali è anche indicato anche l’autore, Giovanni Buridano :
Questiones super de generatione secundum Iohannem Biridam parisinum/utrum mistio sit possibilis quaternus 7 c. 5 [I, 23]/utrum sint tantum quatuor qualitates sensibiles/et non plures [II, 1]/utrum aqua sit primo humida [II,5, con frigida al posto di humida]/utrum ellementa sint ad invicem et imme/diate transmutabilia/utrum elementa habentia ad invicem symbolum/facilius transmutentur [II, 8]/utrum sequatur : si sint infinita ellementa/quod sint infinite qualitates contrarie/utrum omnia compassibilia communicent in/ eadem vel consimili materia/utrum omnia mista que circa locum/medium sunt sint composita ex/omnibus corporibus simplicibus [II, 10]/utrum in natura sit possibile esse mistum/simpliciter temperatum ita quod non/declinet ad latus unius extremorum [II, 11]/utrum calidum frigidum siccum et humidum sint/principia activa in generatione/mistorum [II, 12]/utrum in rebus sit perpetua generatio/et corruptio [II, 13]/utrum si celum cessaret a motu/fieret generatio et corruptio in istis/inferioribus [II, 14]/utrum corruptum possit reverti/idem numero [I, 24]/utrum ellementa secundum suas formas substantia/les maneant in mixto [I, 22]/utrum ex nichilo possit aliquid fieri/utrum reactio sit possibilis [I, 19]/utrum aliquid moveatur in instanti/utrum semper agens et patiens/sint immediata [I, 18]/utrum reactio sit possibilis [I, 19]/utrum contraria sint activa et passiva ad invicem/utrum80
54In parentesi quadra ho indicato il numero del libro e quello della questio nella moderna edizione a cura di Michiel Strijger, Paul Bakker e Hans Thijssen81. Come si vede alcune questiones qui registrate non compaiono nell’edizione moderna e quelle presenti non mantengono né l’ordine né i tituli traditi dalla maggioranza dei codici e scelto dai moderni editori. Senza escludere categoricamente l’esistenza di una copia perduta del commento di Giovanni Buridano con l’ordine e i tituli registrati da Nicolò, credo che anche queste note diano un notevole credito all’ipotesi sopra avanzata, sia della funzione di repertorio tematico delle registrazioni di queste due carte, sia di una personale rielaborazione da parte dell’estensore delle note del materiale, inserendo tituli da lui elaborati partendo dal commento di uno o più autori.
- 82 Oresme 1996, 233-242
- 83 Albertus de Saxonia 1518, cc. 150vb-151va.
- 84 Marsilius de Inghen 1501, cc. m6ra-n2vb.
- 85 Buridanus 2010, 233-236.
55Al fine di caratterizzare quanto più da vicino possibile la natura di queste annotazioni, e segnatamente per tentare di dare un contesto alle registrazioni di cui non si trova un corrispettivo nel commento di Giovanni Buridano, ho proceduto ad una ricerca sui commenti al De generatione et corruptione di altri autori. Ecco i risultati : della questio « utrum ellementa sint ad invicem et immediate transmutabilia » non presente nell’edizione moderna ho trovato riscontro nei commenti di Nicole Oresme II, 7 « utrum omnia elementa sint adinvicem transmutabilia ita quod quodlibet possit in quolibet transmutari »82 ; di Alberto di Sassonia II, 7 « utrum elementum possit immediate generari ex alio »83 e di Marsilio di Inghen : II, 9 « utrum quodlibet elementum posset immediate in quolibet transmutari »84. Senza escludere la possibilità che Nicolò abbia nelle sue registrazioni contaminato più commenti (tenendo comunque a mente le difficoltà sopra rilevate sulla somiglianza dei tituli in una tradizione di commento altamente normalizzata), si deve notare che il problema della trasformazione reciproca tra elementi è un tema affrontato anche nel commento al De generatione et corruptione di Buridano nella nona questio sul secondo libro « utrum quaelibet duo elementa non habentia symbolum possent transmutari in quodlibet tertium elementum et quod habentia symbolum non possent sic transmutari ad tertium »85 ; non solo : della trasformazione reciproca degli elementi si tratta anche nella questio precedente, presente nella registrazione di Nicolò subito dopo la questio di cui ci stiamo occupando :
Nota. Facilitas aut difficultas transmutationis elementorum ad invicem potest ex multis provenire. Uno modo ex parte qualitatum primarum. Alio modo ex parte secundarum. Et quia primae qualitates agunt ad invicem et sibi invicem resistunt, ideo potest attendi facilitas aut difficultas transmutationis uno modo ex parte activitatis illarum qualitatum, alio modo ex parte resistentiae, tertio modo ex parte activitatis et resistentiae simul. Et iterum quaestio etiam potest attendi quantum ad rationes communes vel quantum ad rationes speciales86
56Sulla base di entrambe le ipotesi qui suggerite – la contaminazione tra quesiti tratti da diversi commenti, la presentazione in forma di questio di materiale che si trova all’interno di una questio dal titulus diverso da quello registrato da Nicolò – credo che l’ipotesi di un’attività originale di cernita del materiale registrato in queste note sulla base delle tematiche di proprio interesse assuma contorni di maggiore probabilità.
- 87 Oresme 1996, 255-260.
- 88 Marsilius de Inghen 1501, cc. n6va-o2va
57Anche di un’altra questio qui registrata (« utrum sequatur : si sint infinita ellementa/quod sint infinite qualitates contrarie ») non troviamo alcun riscontro nel commento di Buridano, al contrario di quello che avviene per il commento di Oresme, che nella questio II, 10 affronta il problema « utrum si elementa essent infinita, infinite essent contrarietates et etiam in quolibet elemento essent infinite qualitates »87, e di quello di Marsilio di Inghen II, 12 « utrum si essent infinita elementa infinite essent contrarietates »88.
58Della questio « utrum omnia compassibilia communicent in eadem vel consimili materia » non troviamo alcun riscontro nei commenti qui considerati, almeno nella forma di titulus, mentre vi sono tracce evidenti nella discussione sulla reactio ; mi limito a citare dal commento di Buridano II, 19, una questio di cui troviamo anche la registrazione di Nicolò :
Secunda conclusio quod in his quae non communicant in materia, non oportet quod agens repatiatur…Et ideo illud quod Aristoteles loquitur de repassione debet solum intelligi in illis quae communicant in materia et quae agunt et patiuntur secundum primas qualitates elementares, quae sunt calidum, frigidum, humidum et siccum. Ita est quaestio utrum omne calefaciens per caliditatem sibi inhaerentem repatiatur ab eo quod calefit ; et ita de frigefaciente aut humectante aut desiccante89
59Non si può escludere che la questio in oggetto sia tratta da questa parte del commento di Buridano in maniera autonoma da Nicolò, nella sua registrazione di temi di proprio interesse, e restituita nella forma usuale di quesito.
- 90 Buridanus 2010, 67-73.
- 91 « Et arguitur primo quod non per rationem quam facit Aristoteles in littera quia : si aliquid simpl (...)
60La questio « utrum ex nichilo possit aliquid fieri », che precede quella relativa alla reactio, non trova una precisa corrispondenza nel titulus in nessuno dei commenti che qui consideriamo, ma alcuni spunti legati al tema si possono trovare nella questio I, 6 di quello di Buridano « utrum possibile est aliquid simpliciter generari »90, dove si rigetta la possibilità di una generazione ex nihilo, invocata nell’iniziale argomento quod non91. Nella stessa questio del commento di Buridano, e ancora negli argumenta quod non iniziali, troviamo un riferimento alla problematica dell’altra questio qui registrata che non trova corrispondenza nel titulus in nessuno dei commenti qui presi in considerazione « utrum aliquid moveatur in instanti » :
Tertio. Si esset generatio simpliciter, illa esset in instanti ; sed nihil est in instanti ; igitur nulla generatio est simpliciter. Assumptum probatur quia generatio simpliciter, si esset, esset secundum substantiam ; et substantia non suscipit magis et minus ; ideo non gradualiter, sed simul indivisibiliter acquiritur, et hoc est in instanti. Minor probatur quia : instans nihil est (suppono enim quod puncta non sunt in linea res indivisibiles, nec pari ratione instantia indivisibilia in tempore ; et ideo punctum indivisibile vel instans indivisibile, quae imaginari solent in linea vel in tempore, nihil sunt) ; modo si instans nihil est, constat quod nihil est in eo92
- 93 Buridanus 2010, 143-149.
61La questio sulla reactio, registrata due volte, e forse anche l’ultima questio della serie (« utrum contraria sint activa et passiva ad invicem »), delle quali non troviamo riscontro preciso nei commenti al De generatione et corruptione qui considerati, potrebbero essere riprese dalla problematica discussa nella questio dedicata alla reactio, essendo una sorta di diversa formulazione della questio presente nel commento di Buridano (« utrum omne agens agendo repatiatur et omne passum patiendo reagat »93).
62È proprio l’analisi di questa serie di questiones, delle quali Nicolò indica anche l’autore, che mi ha fatto pensare ad un ruolo attivo del copista nel registrare il materiale, che ci restituirebbe così non un elenco di tipo inventariale, ma un repertorio tematico che, come tale, giustificherebbe anche l’annotazione autonoma di parti delle questiones stesse secondo le finalità e gli interessi del compilatore.
63Le questiones dal quaternus 8 riguardano problemi di carattere medico, con particolare riferimento agli humores :
Quaternus octavo/utrum malus humor possit nutrire/et multa de humoribus etc./utrum omnes humores possint putresscere/utrum sint tantum quatuor humores/utrum sanguis sit in venis tantum/utrum sanguis sit necessarius animalibus/utrum flegma possit converti in sanguinem/et multa de flegma etc./utrum flegma sit dulce/utrum melancolia sit naturalis/utrum melancolia sit fex sanguinis/utrum melancolia vadat cum sanguine/utrum melancolia sit calidior colera/utrum ex melancolia in naturali possit provenire febris/utrum cibus per masticationem transmutetur specie/utrum saliva adiuvet ad digestionem/utrum homo habeat meliorem digestionem (del. aliis animalibus)/quam alia animalia/utrum stomachus nutriatur ex chilo/utrum94
- 95 Si veda il testo con il Commento di Ugo Benzi in, Benzi 1523, cc. 20rb-34rb. Si tratta di una expos (...)
64Potrebbe trattarsi di questiones riprese da un commento alla doctrina 4 della prima fen del Canone di Avicenna, dedicata agli umori95 Di seguito i rimandi ai tituli delle questiones registrate nell’appendice al volume di Nancy Siraisi su Taddeo Alderotti e la sua scuola.
- 96 Siraisi 1981, 326.
- 97 Siraisi 1981, 328.
65- « Utrum malus humor possit nutrire » : « Utrum flegma dulce possit nutrire » (Taddeo Alderotti, In subtilissimum Joannitii Isagogicarum libellum)96 ; « Utrum solus sanguis nutriat » (Taddeo Alderotti, In subtilissimum ; Dino del Garbo)97.
- 98 Siraisi 1981, 327.
- 99 Ibid.
66- « Utrum omnes humores possint putrescere » : « Utrum sanguis possit putrescere » (Taddeo Alderotti, In subtilissimum ; Torrigiano, Plusquam)98 ; « Utrum humor calidus et humidus magis debeat putrescere quam frigidus et siccus » (Taddeo Alderotti, In subtilissimum)99.
67- « Utrum sint tantum quatuor humores » : « Digressio de sanguine an sit quartus humor » (Torrigiano, Plusquam)100.
68- « Utrum sanguis sit necessarius animalibus » : « Utrum solus sanguis nutriat » (Taddeo Alderotti, In subtilissimum ; Dino del Garbo)101.
- 102 Siraisi 1981, 326.
- 103 Siraisi 1981, 327.
69- « Utrum melancolia sit fex sanguinis. Utrum melancolia vadat cum sanguine » : « Utrum causa formalis melancholie sit fex hypostativa » (Taddeo Alderotti, In subtilissimum)102 ; « Utrum melancholia sit superfluitas sanguinis » (Taddeo Alderotti, In subtilissimum)103.
70- « Utrum homo habeat meliorem digestionem quam alia animalia » : « Digressio de digestione, perfectione et quantitate et qualitate egestorum » (Torrigiano, Plusquam)104.
71La c. 78v contiene nella parte inferiore, separata dalle altre da una riga, una serie di questiones su due colonne, la prima delle quali contiene riferimenti al quaternus 7 :
Utrum celum sit alterabile/in medio quaterni septimi/utrum instans sit aliquid/utrum visio fiat in instanti/utrum anima sensitiva et intellectiva distin/guantur/utrum mistum moveatur per naturam/ellementi predominantis/utrum a proportione cuiuscumque ma/ioris inequalitatis possit fieri/actio/utrum motus naturalis et violentus sint idem105
- 106 V. sopra § 18, 23.
- 107 Buridanus 1996, 271-287.
- 108 Oresme 1965, I, 125-173.
- 109 Albertus de Saxonia 2008, 212-219.
72In questa registrazione viene anche indicata la posizione della prima questio, e probabilmente anche quella delle successive (per mantenere l’utilità dell’indicazione topica e quindi del rimando per individuare lo scritto). Si tratta di quesiti - a due dei quali abbiamo già trovato un precedente rimando (quelli sulla visione e sulle proporzioni tra motore e mosso106) - che appartengono a differenti ambiti della scienza della natura. Il primo è facilmente attribuibile ai commenti al De celo : Buridano I, 9 « utrum caelum sit grave aut leve », I, 10 « utrum caelum sit generabile et corruttibile, augmentabile et diminuibile et alterabile », I, 11 « utrum caelum habeat materiam »107 ; Oresme I, 9 « utrum celum sit alterius nature ab istis inferioribus », I, 10 « utrum celum sit ingenitum, incorruttibile, inaugmentabile, inalterabile », I, 11 « utrum in celo sit materia »108 ; Alberto di Sassonia I, 18 « utrum aliquid de novo genitum possit perpetuari, et aliquod eternum possit corrumpi »109.
- 110 Buridanus 1996, 513-518.
- 111 Oresme 1965, 695-713
- 112 Albertus de Saxonia 2008, 477-482.
73La questio « utrum instans sit aliquid » appartiene al più generale quesito sulla consistenza ontologica degli indivisibili ; anche se non in modo così generale come espresso da questo titulus, troviamo una discussione su questo tema anche nel commento al terzo libro del De caelo : Buridano III, 1 « utrum ex parte gravitatis et levitatis possit probari quod corpora non sint composita ex indivisibilibus »110 ; Oresme III, 1 « utrum ex eo quod elementa sunt gravia et levia possit probari corpora non componi ex atthomis »111 ; Alberto di Sassonia III, 5 « utrum ex parte levitatis et gravitatis concludi possit corpora non esse composita ex indivisibilibus »112.
- 113 Buridanus 1991, 539-546.
- 114 Oresme 1995, 146-157.
- 115 Buridanus 1991, 603-611.
- 116 Oresme 1995, 258-272.
74La questio successiva « utrum anima intellectiva », credo abbia a che fare, come avviene per la visione nella questio registrata prima di questa, con la problematica corporeo/divisibile in parti-incorporeo/indivisibile. La problematica specifica è affrontata nel commento al De anima : Buridano II, 5 « utrum in homine sit eadem anima vegetativa, sensitiva et intellectiva »113 ; Oresme II, 5 « utrum in eodem vivente, sicut in homine, sint plures anime, scilicet vegetativa, sensitiva, intellectiva »114. Sempre nei commenti al De anima di Buridano e Oresme troviamo anche un quesito che ha riscontro nel titulus che precede nelle annotazioni di Nicolò, quello sul carattere istantaneo della visione Buridano II, 19 « utrum lumen multiplicetur in instanti per medium »115 ; Oresme II, 17 « utrum lumen fiat subito in medio »116.
- 117 Buridanus 1996, 260-265.
- 118 Oresme 1965, 111-125.
75La questio « utrum mistum moveatur » ha un riscontro nei commenti di Buridano e Oresme al De coelo : Buridano I, 7 « utrum mixtum moveatur secundum naturam elementi dominantis »117 ; Oresme I, 8 « utrum quodlibet mixtum sit naturaliter mobile secundum naturam elementi dominantis in ipso »118.
- 119 Buridanus 1996, 524-528.
- 120 Oresme 1965, 789-823.
- 121 Albertus de Saxonia 2008, 450-458.
76La questio « utrum motus naturalis et violentus sint idem » non ha riscontro in alcuno dei commenti al De coelo qui considerati, ma potrebbe riferirsi alla discussione dei moti naturali e alle deroghe alla naturalità della direzione verso l’alto e verso il basso : Buridano IV, 1 « utrum sit aliquid simpliciter grave et aliquid simpliciter leve, et aliquid etiam grave et leve in respectu quod non est grave neque leve simpliciter »119 ; Oresme, IV, 2 « utrum aliquod simplex elementum sit non grave simpliciter vel non leve simpliciter »120 ; Alberto di Sassonia III, 1 « utrum aliquod elementum sit simpliciter grave et aliquod simpliciter leve et aliquod in respectu »121.
77Le questiones sulla colonna di destra, riprese dal quaternus 8, riguardano problemi relativi alla discussione sul movimento, affrontati nel commento al terzo, sesto e ottavo libro della Physica :
Questiones 8/utrum continuum sit divisibile in infinitum quaternus 8 c. 5/utrum indivisibile moveatur/utrum in magnitudine (super lin. add. seu quantitate) motu<s> et temporis sit dare/primam partem et ultimam maximam et minimam/primum mutatum esse et ultimum/utrum id quod movetur partim sit sub termino a quo/partim sub termino ad quem/utrum motus ad ubi sit motus acquisitivus/inherens mobili et distinctus ab aliis motibus/utrum ex naturalibus possit ostendi( ?) primum/motum esse eternum/utrum aliquis effectus potuit esse ab eterno122
- 123 Albertus de Saxonia 1504, cc. 65r-v.
- 124 Biagio Pelacani, cc. 164va-169vb, (Caroti 1991, 175).
- 125 Buridanus 1509, cc. 94va-95va e 96ra-98va.
- 126 Oresme 2013, 658-677.
- 127 Albertus de Saxonia 1504, cc. 42ra-43ra.
78La prima (« utrum continuum sit divisibile in infinitum) trova un riscontro nei commenti di Alberto di Sassonia (VI, 3 (« utrum continuum dividatur in sempre divisibilia »123), e di Biagio Pelacani (VI, 2 « utrum continuum sit in infinitum divisible »124), ma è affrontato anche nei commenti di Buridano e di Oresme, sia pure con tituli diversi : Buridano VI, 2 « utrum linea componitur ex punctis », VI, 4 « utrum puncta sunt res indivisibiles in linea »125 ; Oresme VI, 1 « utrum continuum componatur ex indivisibilibus ; VI, 2 « utrum aliquod continuum successivum componatur ex indivisibilibus », VI, 3 « utrum continuum sit divisibile in semper divisibilia »126 . Sempre nel commento di Alberto di Sassonia alcuni problemi analoghi sono affrontati in quello al terzo libro della Physica : III, 14 « utrum infinite partes sunt in continuo » e 15 « utrum quacumque magnitudine data contingat dare maiorem »127.
- 128 Albertus de Saxonia 1504, cc. 65vb-66ra.
- 129 Biagio Pelacani, cc. 172ra-173rb, (Caroti 1991, 175).
79La seconda (« utrum indivisibile moveatur ») la ritroviamo discussa nei commenti al sesto libro della Physica di Alberto di Sassonia VI, 3 « utrum indivisibile possit moveri »128 ; e di Biagio Pelacani VI 4 « utrum indivisibile moveri localiter <possit> »129, ma è sottesa alla nozione aristotelica del movimento.
- 130 Buridanus 2016, 81-90
- 131 Oresme 2013, 356-364
- 132 Albertus de Saxonia 1504, cc. 40va-42ra.
- 133 Johannes Marcilius Inguen 1518, cc. 43va-44vb
80La terza questio (« utrum in magnitudine motus et temporis sit dare primam partem et ultimam maximam et minimam primum mutatum esse et ultimum ») affronta il problema dei limiti relativamente agli enti continui e non ha un riscontro preciso nei commenti qui presi in considerazione. Una qualche analogia la possiamo trovare in alcune questiones dei commenti al terzo libro della Physica di Buridano, Oresme Alberto di Sassonia e Marsilio di Ingen : Buridano III, 8 « utrum de necessitate motus localis sit habere terminos positivos preter fluxum, scilicet terminum a quo et terminum ad quem »130 ; Oresme : III, 10 « utrum sit aliquid infinitum »131 ; Alberto di Sassonia : III, 13 « utrum sit possibile aliquam magnitudinem esse infinitam »132 ; Marsilio : III, 9 « utrum possibile esse aliquam magnitudinem actu infinitam »133.
- 134 Buridanus 2016, 73-98.
- 135 Oresme 2013, 319-330.
- 136 Albertus de Saxonia 1504, cc. 36rb-37va.
81La quarta questio (« utrum id quod movetur partim sit sub termino a quo partim sub termino ad quem ») pur non avendo precisi riscontri nel titulus viene discussa nei commenti qui considerati in questiones sul terzo libro della Physica : Buridano III, 7 « utrum motus localis sit res distincta a loco et ab eo quod localiter movetur », III, 8 « utrum de necessitate motus localis sit habere terminos positivos praeter fluxum, scilicet terminum a quo et terminum ad quem », III, 9 « utrum motum sit de essentia termini ad quem »134 ; Oresme III, 4 « utrum motus sit res acquisita mobili dum movetur », III, 5 « utrum motus localis sit illud quod acquiritur mobili tali motu, scilicet situs vel locus in quo et circa quod mobile movetur, vel utrum motus localis sit acquisitum », III, 6 « utrum motus sit res successiva sive fluxus distinctus a rebus permanentibus, cuiusmodi sunt mobile et res adquisita, ad quam est motus »135 ; Alberto di Sassonia III, 6 « utrum secundum Aristotelem et eius Commentatorem ad hoc quod aliquid moveatur localiter requiratur aliqua res que sit quidam fluxus distinctus a mobili et loco », III, 7 « utrum admittentes casus divinos oporteat concedere quod motus localis sit aliqua res distincta a mobili et loco »136.
- 137 Oresme 2013, 318-330.
82La quinta (« utrum motus ad ubi sit motus acquisitivus inherens mobili et distinctus ab aliis motibus ») ha un riscontro nel commento di Oresme al terzo libro della Physica : III, 4 « utrum motus sit res acquisita mobili dum movetur » e III, 5 « utrum motus localis sit illud quod acquiritur mobili tali motu »137. Il tema tuttavia è affrontato in tutte le questiones sul terzo libro in cui si analizza la natura del movimento e la sua consistenza ontologica.
- 138 Buridanus 1509, cc. 110vb-113va.
- 139 Biagio Pelacani, rispettivamente cc. 210rb-213ra e 223rb-224va, (Caroti 1991, 176-177).
83La ultime due questiones (« utrum ex naturalibus possit ostendi primum motum esse eternum » e « utrum aliquis effectus potuit esse ab eterno ») hanno riscontro nella discussione sull’eternità del movimento dell’ottavo libro della Physica. Nel commento di Buridano la questio terza recita « utrum sit aliquis motus eternus »138 ; più vicino al titulus per quanto riguarda il riferimento alla possibilità di dimostrazione due questiones del commento di Biagio Pelacani sempre all’ottavo della Physica : VIII, 1 « utrum philosophycis rationibus potenter concludi possit motum fuisse an eterno ; VIII, 11 « utrum per naturales rationes concludi possit primum motorem qui est ipse Deus et vigore et duratione esse infinitum »139.
84Non è improbabile che le prime questiones di c. 79v, nella colonna interna si riferiscano allo stesso quaternus 8, come sembrerebbero suggerire le linee di demarcazione tracciate da Nicolò :
Utrum animal moveat se ipsum/utrum gravia et levia moveantur a se ipsis et per principium intrinsecum/utrum motor sit immobilis omnino/utrum140
- 141 V. § 53 ; ciò potrebbe anche essere la spia di un work in progress nella registrazione di queste pr (...)
- 142 Buridanus 1996, 529-545.
- 143 Albertus de Saxonia 2008, 500-504.
85Questa serie di questiones, potremo dire mutila in fine come nel caso del quaternus 7141, ha dei riscontri nel commento al De caelo : la prima, di cui non abbiamo rispondenze nei commenti qui considerati, potrebbe essere un quesito più generale rispetto al seguente, nel quale si discute sui principi intrinseci del movimento nei corpi naturali « utrum gravia et levia moveantur a se ipsis per principium intrinsecum », che trova analogie nei commenti di Buridano e Alberto di Sassonia : Buridano IV, 2 « utrum loca naturalia gravium et levium sint causae motuum ipsorum », IV, 3 « utrum grave et leve moveatur naturaliter sursum vel deorsum a suo generante vel a removente prohibens », IV, 4 « utrum gravia et levia moveantur active a gravitate et levitate », IV, 5 « utrum gravitas et levitas sint formae substantiales gravium et levium »142 ; Alberto di Sassonia III, 9 « utrum gravia et levia moveantur active a gravitate et levitate »143.
86La seconda serie di questiones nella colonna interna di c. 79r è ripresa sempre dal quaternus 8 :
Quaterno octavo c. 10/utrum de entibus naturalibus sit scientia/utrum ad perfectam rey notitiam requiratur cognosscere/omnes causas/utrum ad naturalem pertineat <de>monstrare sua principia/utrum ista conclusio sit bona : tantum unum principium est/utrum ens sit unius rationis ad substantiam et accidens/utrum eadem sint notiora nobis et ignotiora/quoad naturam/utrum universalia sint notiora suis singularibus/utrum terminus concretus significet substantiam vel accidens/utrum intellectus humanus possit intelligere infinita/utrum entia naturalia sint terminata ad maximum et minimum/utrum totum distinguatur a partibus suis144
- 145 Buridanus 2015, 8-29.
- 146 Johannes Marcilius Inguen 1518, cc.2r-v.
- 147 Biagio Pelacani, cc. 61ra-63ra, (Caroti 1991, 173).
87Si tratta di problematiche affrontate nel commento al primo libro della Physica. La prima (« utrum de entibus naturalibus sit scientia ») è normalmente affrontata all’inizio del commento alla Physica dove si precisa l’ambito della scientia naturalis : Buridano I, 1 « utrum scientia naturalis sit scientia de omnibus rebus », I, 2 « utrum totalis scientie naturalis debeat assignari subiectum unum proprium », I, 3 « utrum ens mobile sit subiectum proprium totius scientie naturalis vel quid aliud »145 ; Alberto di Sassonia I, 1 « utrum scientia naturalis consideret de ente mobili tamquam de subiecto proprio et adequato » ; Marsilio di Inghen, I, 1 « utrum de rebus naturalibus sit scientia tamquam de subiecto »146 ; Biagio Pelacani I, 1 « utrum scientifica notitia sit nobis de rebus naturalibus »147.
- 148 Buridanus 2015, 30-54.
- 149 Oresme 2013, 8-14.
- 150 Albertus de Saxonia 1504, cc. 2v-4v.
- 151 Johannes Marcilius Inguen 1518, cc. 3va-4va.
- 152 Biagio Pelacani, cc. 63ra-65rb, (Caroti 1991, 173).
88Nella seconda (« utrum ad perfectam rei notitiam requiratur cognoscere omnes causas ») se ne precisano i requisiti generali : Buridano I, 4 « utrum in omni scientia ex cognitione principiorum, causarum et elementorum contingat alia scire et intelligere », I, 5 « utrum ad perfecte sciendum aliquem effectum oporteat scire omnes causas eius »148 ; Oresme I, 2 « utrum omne scibile habens causas sciatur per illas149 ; Alberto di Sassonia I, 2 « utrum cognitio scientifica causati dependeat ex cognitione suarum causarum », I, 3 « utrum ad perfecte cognoscendum aliquam rem oporteat omnes causas illius cognoscere »150 ; Marsilio di Inghen I, 3 « utrum perfecta cognitio causati dependeat ex cognitione omnium causarum suarum »151 ; Biagio Pelacani I, 2 « utrum cognita causa totali alicuius rei cognoscatur illa res t non aliter »152.
- 153 Buridanus 2015, 143-150 e 161-168.
- 154 Oresme 2013, 94-111, 119-134.
- 155 Albertus de Saxonia 1504, cc. 13ra-13vb, 14vb-15vb, 18ra-19ra
- 156 Johannes Marcilius Inguen 1518, cc. 6rb-7ra, 17ra-18vb, 20ra-vb, 22rb-23ra
- 157 Biagio Pelacani, cc. 76v-79v, (Caroti 1991, 173).
89Nella terza (« utrum ad naturalem pertineat demonstrare sua principia ») si affronta in modo generale un problema declinato in diverse questiones ; quelle più numerose si trovano nel commento di Marsilio di Inghen, una delle quali presenta un titulus molto vicino alla registrazione di Nicolò : Buridano I, 14 « utrum cuiuslibet transmutationis naturalis principia intrinseca sint contraria », I, 16 « utrum sint tria principia rerum naturalium et non plura neque pauciora »153 ; Oresme I, 13 « utrum cuiuslibet transmutationis naturalis sint tantum tria principia », I, 14 « utrum materia prima sit unum principium rei naturalis », I, 16 « utrum privatio sit principium distinctum a materia », I, 17 « utrum forma omnis materialis sit principium »154 ; Alberto di Sassonia I, 13 « utrum rerum naturalium sint tantum duo vel tria principia », I, 15 « utrum cuiuslibet transmutationis materia sit principium », I, 19 « utrum cuiuslibet transmutationis forma sit principium intrinsecum »155 ; Marsilio di Inghen I, 6 « utrum naturalis possit demonstrare sua principia », I, 18 « utrum cuiuslibet transmutationis naturalis principia sint contraria », I, 19 « utrum sint tria principia rerum naturalium et non plura », I, 21 « utrum cuiuslibet transmutationis naturalis privatio sit principium », I, 24 « utrum cuiuslibet transmutationis naturalis forma sit principium »156 ; Biagio Pelacani I, 8 « utrum asserentes principia rerum naturalium esse tantum tria possint potenter impugnari »157.
- 158 Oresme 2013, 56-61.
- 159 Biagio Pelacani, cc. 68rb-69va, (Caroti 1991, 173).
90Anche la quarta registrazione (« utrum ista conclusio sit bona : tantum unum principium est ») appartiene alla discussione sui principi e troviamo riscontri solo nei commenti di Oresme e Biagio Pelacani : Oresme I, 8 « utrum hec sit vera : ‘tantum unum est’ »158 ; Biagio Pelacani I, 4 « utrum asserentes omnia esse unum possunt probabiliter in hac opinione substentari »159. Anche in questo caso tracce di una discussione su questo problema si trovano all’interno delle questiones relative ai principi naturali, già registrate.
- 160 Oresme 2013, 31-39.
- 161 Johannes Marcilius Inguen, cc. 7ra-8ra.
91Della quinta (« utrum ens sit unius rationis ad substantiam et accidens ») troviamo un riscontro solo nei commenti di Oresme e di Marsilio di Inghen : Oresme I, 5 « utrum ens sit univocum ad substantiam et accidens »160 ; Marsilio di Inghen I, 7 « utrum ens dicatur univoce de substantia et accidente »161.
- 162 Buridanus 2015, 55-78.
- 163 Oresme 2013, 23-30.
- 164 Albertus de Saxonia 1504, cc. 4va-6ra.
- 165 Johannes Marcilius Inguen 1518, cc. 4va-6rb.
- 166 Biagio Pelacani, cc. 65rb-68rb, (Caroti 1991, 173).
92Mentre della sesta (« utrum eadem sint notiora nobis et ignotiora quoad naturam ») e della settima (« utrum universalia sint notiora suis singularibus ») tali riscontri abbondano, trattandosi di quesiti di fondo sulla natura della conoscenza : Buridano I, 6 « utrum sint eadem notiora nobis et nature », I, 7 « utrum universalia sint nobis notiora singularibus »162 ; Oresme I, 4 « utrum universale sit prius notum quam singulare vel minus universale »163 ; Alberto di Sassonia I, 4 « utrum eadem sint notiora nobis et notiora nature », I, 5 « utrum universalia sint priora singularibus vel minus universalibus in cognitione »164 ; Marsilio di Inghen I, 4 « utrum eadem sint nobis notiora et nature », I, 5 « utrum universalia sint notiora minus singularibus »165 ; Biagio Pelacani I, 3 « utrum in naturalibus ordine doctrine ab universalibus in singularia sit processus »166.
- 167 « Ex conclusione sequitur quod omnis conceptus est complexus per quem concipitur accidens existere. (...)
93Dell’ottava registrazione (« utrum terminus concretus significet substantiam vel accidens ») non ho trovato riscontri nei commenti che ho utilizzato, ma affronta un problema legato alla quinta registrazione, come possiamo notare nel corpus della settima questio del commento di Marsilio, nella risposta ad una obiezione all’affermazione della natura composita del concetto di accidente, inclusivo di quello di sostanza167 :
Tertio, sequitur quod non esset dicere inter concretum et abstractum, ex quo abstractum significat subiectum sed et concretum. Respondetur negando consequentiam, quia concretum importat subiectum in recto et qualitatem in obliquo, ut ‘album’ dicitur res habens albedinem. Sed abstractum importat qualitatem in recto et subiectum in obliquo, ut albedo alicuius entis est albedo et istud habetur ex septimo Metaphysice168
94Anche in questo caso ci troviamo di fronte probabilmente ad una rielaborazione dello stesso Nicolò, che appunta nella carta in forma di questio autonoma un problema di cui trova traccia in una questio dal titulus diverso.
- 169 Buridanus 2015, 112-117.
- 170 V. § 19.
95La nona registrazione (« utrum intellectus humanus possit intelligere infinita ») trova riscontro solo nel commento di Buridano : I, 11 « utrum infinitum secundum quod infinitum sit ignotum »169, a differenza della nona (« utrum entia naturalia sint terminata ad maximum et minimum »), nella quale sono discussi i limiti delle sostanze ed è presente in tutti i commenti qui considerati dei quali abbiamo dato ampie indicazioni sopra170.
- 171 Buridanus 2015, 79-106,
- 172 Oresme 2013, 48-55.
- 173 Albertus de Saxonia 1504, cc. 7ra-9rb.
- 174 Johannes Marcilius Inguen 1518, cc. 8vb-11rb.
- 175 Biagio Pelacani, cc. 69va-71va, (Caroti 1991, 173).
96Anche la decima ed ultima (« utrum totum distinguatur a partibus suis ») ha precisi riscontri nei quattro commentatori qui considerati : Buridano I, 9 « utrum totum sit sue partes », I, 10 « utrum Socrates sit hodie idem quod ipse fuit heri, posito quod hodie additum est sibi aliquid ex nutrimento et conversum in eius substantiam vel posito quod hodie est aliqua pars ab eo remota, ut si sibi amputata est manus »171 ; Oresme I, 7 « utrum totum sit sue partes aut res distincta a partibus »172 ; Alberto di Sassonia I, 7 « utrum totum sit sue partes », I, 8 « utrum ex additione alicuius totius ad aliquod totum fiat aliud totum et similiter ex remotione alicuius totius ab aliquo toto fiat aliud totum »173 ; Marsilio di Inghen I, 9 « utrum totum sit sue partes », I, 10 « utrum amota aliqua parte ab aliquo toto vel sibi addita maneat idem totum quam prius », I, 11 « utrum notitia totius dependeat ex notitia suarum partium »174 ; Biagio Pelacani I, 5 « utrum totum sit omnes eius partes »175.
97La serie di questiones che chiude la colonna interna di c. 79r non rimanda ad un quaternus bensì al commento da cui sono tratte, senza indicazione dell’autore :
Questiones super libro methaurorum/utrum nubes possint generari in suprema regione/aeris/utrum celum sit de natura ingnis vel alterius ellementi/utrum exalatio adscendat altius quam vapor/utrum aer sit calidus et humidus/questio de materia impressionum ingnitarum/de comatis multa et infra/utrum motus sit causa caloris/utrum stella comata sit de natura celi/utrum galaxia sit de natura celi/de nive pluvia rore nebula/pluvia etc./de fontibus et fluviis176
- 177 Bages 1986.
- 178 Oresme 2021.
- 179 McCluskey 1974, 114-124.
- 180 Sul quale v. Hugonnard-Roche 1973.
98Alcune registrazioni mantengono un titulus preciso, mentre altre hanno il carattere discorsivo di un appunto che rimanda a temi che possono essere discussi in più questiones ; non avendo potuto consultare la thèse di Sylvie Bages sul commento di Giovanni Buridano177, ricorrerò alle questiones contenute nel ms. Ricc. 745 della Biblioteca Riccardiana di Firenze ; per il commento di Oresme oltre all’edizione di Aurora Panzica178 utilizzerò la Tabula questionum edita da Stephen C. McCluskey Jr.179 ; agli autori scelti per gli altri commenti ad Aristotele aggiungerò quello di Themo Judaeus180.
- 181 Firenze, Biblioteca Riccardiana, ms. Ricc. 745, cc. 36ra-38rb.
- 182 Oresme 2021, 202-213; McCluskey 1974, 116.
- 183 Albertus de Saxonia 2019, 321-332.
- 184 Themo Judaeus 1516, cc. 164va-166ra.
- 185 Cito dal ms. Città del Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. lat. 2066, già descritto in C (...)
99Inizierò dalle registrazioni presentate non in forma di questio : a) « de comatis multa » si riferisce al commento al primo libro dei Metereologica : Buridano I, 12 « utrum stella comata sit de natura celi », I, 13 « utrum stella comata sit de natura elementari »181 ; Oresme I, 16 « utrum cometa sit exalatio calida et inflammata », I, 17 « utrum motus comete sit naturalis vel violentus », I, 18 « utrum comete significent mortem principum, siccitatem et ventos et motus terre »182 ; Alberto di Sassonia I, 15 « utrum stella comata sit de natura celi aut de natura elementari », I, 16 « utrum stella comata sit exalatio calida ignita », I, 17 « utrum comete significant ventos, siccitates, mortes principum et similia »183 ; Themo Judaeus I, 12 « utrum cometa sit de natura celesti vel elementari, puta quod sit exhalatio ignea », I, 13 « utrum cometa vel stella comata significet mortem principum, siccitates et ventos et alia mala »184 ; Biagio Pelacani I, 9 « utrum materia cometarum sit celestis vel elementaris, hoc est de natura celi vel elementi »185.
- 186 Firenze, Biblioteca Riccardiana, ms. Ricc. 745, c. 56rb-vb
- 187 Oresme 2021, 221-248; McCluskey 1974, 116-117.
- 188 Albertus de Saxonia 2019, 332-346.
- 189 Themo Judaeus 1516, cc. 166ra-169va.
- 190 Biagio Pelacani, cc. 86vb-88rb, Caroti 1991, 180.
100b) « de nive pluvia rore nebula pluvia etc. » : Buridano II, 8 « utrum adveniente pluvia debeant cessare venti et post pluvias fieri »186 ; Oresme II, 1 « utrum locus generationis pluvie sit media regio aeris », II, 2 « utrum ros et pruina, nix et pluvia, sint eiusdem speciei », II, 3 « utrum grandines magis debeant generari in hieme quam in autumno », II, 5 « utrum rubedo matutina sit signum pluvie », II, 6 « utrum caligo sit signum pluvie future »187 ; Alberto di Sassonia I, 18 « utrum pluvia generetur in media aeris regione », I, 19 « utrum nix, ros et pruina sint eiusdem speciei », I, 20 « utrum grando magis debeat fieri temporibus mediis, scilicet vere et autumno quam hieme et estate », I, 21 « utrum rubedo matutina sit signum pluvie »188 ; Themo Judaeus I, 15 « utrum media regio aeris sit locus generationis pluvie », I, 16 « utrum pluvia et pruina differant specie specialissima », I, 17 « utrum grando fiat magis in vere quam in autumno », I, 18 « utrum rubedo matutina significet pluvias futuras »189 ; Biagio Pelacani I, 11 « utrum omnes impressiones aquee fiant a calido », I 12 « utrum omnes impressiones quarum materia est vapor fiant in eodem loco et earum sit idem modus generationis », I, 13 « utrum rubedo matutina significet pluviam futuram illa die »190.
- 191 Firenze, Biblioteca Riccardiana, ms. Ricc. 745, cc. 44ra-47va e 54vb-55va.
- 192 Oresme 2021, 248-257 ; McCluskey 1974, 117
- 193 McCluskey 1974, 117.
- 194 Albertus de Saxonia 2019, 349-356.
- 195 Themo Judaeus 1516, cc. 160va-161ra.
- 196 Biagio Pelacani, cc. 88rb-90vb, (Caroti 1991, 180).
101c) « de fontibus et fluviis » : Buridano I, 19 « utrum aque fontium et similiter fluviorum generentur in terra », II, 6 « utrum fontes debeant esse salsi »191 ; Oresme II, 7 « utrum aqua naturaliter ascendat ad orificia fontium », II, 8 « utrum aque fontium generentur in terra »192, II, 12 « utrum aque puteales debeant esse salse »193 ; Alberto di Sassonia II, 1 « utrum aqua naturaliter ascendat ad orificia fontium », II, 2 « utrum aque fontium generantur infra terram »194 ; Themo Judaeus I, 19 « utrum aque fontium et aque fluviales generentur in concavitatibus terre », II 4 « utrum aque fluviales vel fontales possint esse salse »195 ; Biagio Pelacani I, 14 « utrum aque fluviales et fontales generentur et sint sub terra »196.
102Delle annotazioni in forma di questio la prima « utrum nubes possint generari in suprema regione aeris » trova una qualche analogia nelle questiones che ho indicato qui sotto relatvamente alla terza questio.
- 197 Firenze, Biblioteca Riccardiana, ms. Ricc. 745, cc. 28ra-29va.
- 198 Oresme 2021, 156-163.
- 199 Albertus de Saxonia 2019, 296-299
- 200 Biagio Pelacani, cc. 69va-71vb, (Caroti 1991, 179).
- 201 Themo Judaeus 1516, cc. 160va-161ra.
103La seconda « utrum celum sit de natura ingnis » trova qualche riscontro nei commenti di Buridano Oresme, Alberto di Sassonia e Biagio Pelacani : Buridano I, 5 « utrum omne lumen est calefactivum »197 ; Oresme I, 8 « utrum motus celi sit causa calefactionis ignis in sua spera et etiam aeris superioris »198 ; Alberto di Sassonia I, 8 « utrum motus celi sit causa calefactionis ignis in spera sua et etiam aeris superioris »199 ; Biagio Pelacani I, 4 « utrum celum per eius motum et lumen calefaciet ista inferiora »200 ; Themo Judaeus I, 6 « utrum motus celi causet caliditatem hic in istis inferioribus »201.
- 202 Firenze, Biblioteca Riccardiana, ms. Ricc. 745, cc. 34va-36ra.
- 203 Oresme 2021, 183-188.
- 204 Albertus de Saxonia 2019, 312-315.
- 205 Themo Judaeus 1516, cc. 162vb-163va.
104La terza « utrum exalatio adscendat altius » ha un qualche riscontro nei commenti di Buridano, Oresme, Alberto di Sassonia e Themo Judaeus : Buridano I, 11 « utrum exalatio sit de natura terre et vapor de natura aque »202 ; Oresme I, 12 « Utrum omnium impressionum metheorologicarum vapor et exalatio fuerit principium materiale »203 ; Alberto di Sassonia I, 12 « utrum vapor et exalatio sint materie impressionum methereologicarum et nichil aliud »204 ; Themo Judaeus I, 9 « utrum omnium impressionum methereologicarum materia sit vapor vel exhalatio »205.
- 206 Firenze, Biblioteca Riccardiana, ms. Ricc. 745, cc. 29va-31rb.
- 207 Oresme 2021, 175-183.
- 208 Albertus de Saxonia 2019, 307-312.
- 209 Biagio Pelacani, cc. 73ra-74vb, ( Caroti 1991, 179).
- 210 Themo Judaeus 1516, cc. 161ra-162ra.
105La quarta « utrum aer sit calidus et humidus » è oggetto di discussione nei commenti di Buridano, Oresme, Alberto di Sassonia, Biagio Pelacani e Themo Judaeus: Buridano I, 6 « utrum media regio aeris semper sit frigida »206 ; Oresme I, 11 « utrum semper media regio aeris sit frigida »207 ; Alberto di Sassonia I, 11 « utrum media regio aeris sit semper frigida »208; Biagio Pelacani I, 6 « utrum media regio aeris sit semper frigida »209 ; Themo Judaeus I, 7 « utrum media regio aeris sit semper frigida »210.
- 211 Firenze, Biblioteca Riccardiana, ms. Ricc. 745, cc. 32va-34ra.
- 212 Oresme 2021, 188-192; McCluskey 1974, 115.
- 213 Themo Judaeus 1516, cc. 163va-164rb.
106Il tema affrontato nella quinta registrazione in forma di questio « questio de materia impressionum ingnitarum » lo troviamo discusso nei commenti di Buridano, Oresme, Themo Judaeus: Buridano I, 9 « utrum omnes impressiones ignee sint eiusdem speciei »211; Oresme I, 13 « Utrum impressiones ignite, seu ille que fiunt per inflammationem, fiant naturaliter in aere »212; Themo Judaeus I, 10 « utrum impressiones ignite que generantur sursum in aere fiant naturaliter »213.
- 214 Firenze, Biblioteca Riccardiana, ms. Ricc. 745, cc. 26va-28ra.
- 215 Oresme 2021, 156-163; McCluskey 1974, 115.
- 216 Albertus de Saxonia 2019, 296-299.
- 217 Themo Judaeus 1516, cc. 160va-161ra.
107La sesta « utrum motus sit causa caloris » trova riscontri nei commenti al primo libro: Buridano I, 4 « utrum motus calefacit »214; Oresme I, 8 « utrum motus celi sit causa calefactionis ignis in sua spera et etiam aeris superioris »215; Alberto di Sassonia I, 8 « utrum motus celi sit causa calefactionis ignis in spera sua et etiam aeris superioris »216; Themo Judaeus I, 6 « utrum motus celi causet caliditatem hic in istis inferioribus »217.
108Per la settima registrazione « utrum stella comata sit de natura celi » rimando alle questiones indicate nella prima di quelle non in forma di questio già viste sopra.
- 218 Firenze, Biblioteca Riccardiana, ms. Ricc. 745, cc. 38rb-39rb.
- 219 Oresme 2021, 213-220; McCluskey 1974, 116.
- 220 Biagio Pelacani, cc. 81va-82va, (Caroti 1991, 180).
- 221 Themo Judaeus 1516, cc. 166ra-166va.
109L’ottava ed ultima « utrum galaxia sit de natura celi » : Giovanni Buridano I, 14 « utrum galaxia sit de natura elementari vel celesti »218 ; Oresme I, 19 « utrum galaxia sit de natura celi vel de natura elementari »219 ; Biagio Pelacani « utrum galassia vel via lactea sit de natura elementari vel celi »220 ; Themo Judaeus I, 14 « utrum galaxia sit de natura celesti vel elementari »221.
110Le ultime annotazioni nella colonna esterna di c. 79r riguardano due quaterni, il nono, di cui si indica il contenuto generale :
Yeumetria euclidis quaterno nono222
111cui segue la nota « De verborum significationibus » senza alcuna indicazione del quaternus. Difficilmente potrebbe trattarsi dello scritto di Pomponio Festo che va sotto quel titolo223.
112Le ultime registrazioni ci informano anche della posizione di alcune delle opere contenute nel ms. Vat. Lat. 2148, che si trovano nel quaternus 10 :
de intensione formarum Burley quaterno X/questio alia de intensione formarum quaternus X/secundum/utrum in omni motu potentia motoris excedat potentiam rey mote224
- 225 Palczewska 2000, 203-212.
113Si tratta del Tractatus de intensione et remissione formarum delle cc. 57r-70v, della questio di Richard Kilvington « Utrum qualitas suscipiat magis et minus » delle cc. 71r-75v, anonima anche nel manoscritto e della questio sempre di Richard Kilvington, ma ancora anonima nel manoscritto « Utrum in omni motu potentia motoris ecedat potentiam rei mote », mutila in fine di c. 77v225 Avendo già trovato un probabile rimando al Tractatus primus registrato dal quaternus 7, si può supporre che il materiale librario in possesso di Nicolò fosse ispirato ad un nucleo preciso di interessi, che queste note testimoniano e confermano ; questa potrebbe sembrare un’osservazione ovvia : con essa voglio solo sottolineare che la biblioteca di Nicolò era una biblioteca di lavoro e non la collezione di un bibliofilo, due nozioni di raccolta libraria molto diverse. E anche le registrazioni fissate in queste due carte mi sembra siano ispirate più all’estrazione di tematiche – con il rimando al materiale librario in cui sono trattate – che alla inventariazione del medesimo.
114Se, come credo, l’ipotesi qui avanzata ha un certo grado di probabilità, ci troviamo di fronte ad un raro documento dell’attività di un probabile magister in vista della preparazione delle proprie lezioni.