Bibliographie
Manuscrits :
Erfurt, Wissenschaftliche Bibliothek der Stadt, CA, 4° 231, f. 146r-150r.
Prague, Národní knihovna České republiky, VIII E.27, 1a-3b.
Séville, Biblioteca Colombina, 7-7-13, f. 138r-140v.
Venise, Biblioteca Nazionale Marciana, VII, 72, f. 155rb-162vb.
Venise, Biblioteca Nazionale Marciana, VIII, 19, f. 234r-242v.
Éditions :
Chartularium Universitatis Parisiensis, II, éd. Heinrich Denifle et Émile Châtelain, Paris, 1891.
Jean Buridan, Quaestiones super octo libros Physicorum Aristotelis (secundum ultimam lecturam) Libri III-IV, éd. Michiel Streijger et Paul J.J.M. Bakker, Leiden, Brill, 2016.
Jean Buridan, Quaestiones super octo libros Physicorum Aristotelis (secundum ultimam lecturam) Libri V-VIII, éd. Michiel Streijger et Paul J.J.M. Bakker, Leiden, Brill, 2024.
Jean de Jandun, Éloge de Paris composé en 1223 par un habitant de Senlis, Taranne et Leroux de Lincy, Paris, 1856.
Nicole Oresme, De proportionibus proportionum and Ad pauca respicientes, éd. Edward Grant, Madison, The University of Wisconsin Press, 1966.
Nicole Oresme, De visione stellarum (On Seeing the Stars): a critical edition of Oresme’s Treatise on Optics and Atmospheric Refraction, éd. Dan Burton, Leiden/Boston, Brill, 2007.
Nicole Oresme, Expositio et quaestiones in Aristotelis De anima, éd. Benoît Patar et Claude Gagnon, Louvain-la-Neuve/Paris, Éditions de l’Institut supérieur de philosophie/Peeters, 1995.
Nicole Oresme, Le Livre du ciel et du monde, éd. Albert D. Menut et Alexander J. Denomy, Londres/Milwaukee, University of Wisconsin Press,1968.
Nicole Oresme, Quaestio de apparentia rei: A Hitherto Unedited Fourteenth-Century Scientific Treatise Ascribed to Nicholas Oresme, éd. Linda B. Watson, Harvard University, Mémoire non publié, 1973.
Nicole Oresme, Quaestiones super de Celo, éd. Claudia Kren, The University of Madison, Wisconsin, 1965, Thèse de doctorat non publiée, 1965.
Nicole Oresme, Questiones De spera, éd. Garrett Droppers, The University of Madison, Wisconsin, Thèse de doctorat non publiée, 1966.
Nicole Oresme, Questiones in Meteorologica de prima lectura. Critical Edition and Study of the Manuscript Tradition, éd. Aurora Panzica, Leiden/Boston, Brill, 2024.
Nicole Oresme, Questiones in Meteorologica de ultima lectura, recensio parisiensis. Study of the Manuscript Tradition and Critical Edition of Books I-II.10, éd. Aurora Panzica, Leiden/Boston, Brill, 2021.
Nicole Oresme, Questiones super Physicam (Books I-VII), éd. Stefano Caroti, Jean Celeyrette, Stefan Kirschner, Edmond Mazer, Leiden/Boston, 2013.
Littérature secondaire :
Biard, Joël (2004), « Les controverses sur l’objet du savoir et les "complexe significabilia" à Paris au XIV siècle », in Stefano Caroti et Jean Celeyrette (éds.), Quia inter doctores est magna dissensio. Les débats de philosophie naturelle à Paris au XIVe siècle, Firenze, Leo S. Olschki, p. 1000-1031.
Caroti, Stefano (1994), « La perception du mouvement selon Nicole Oresme (Questiones super Physicam III, 1 », in Danielle Jacquart (éd.), Comprendre et maîtriser la nature au Moyen Âge. Mélanges d’histoire des sciences offerts à Guy Beaujouan, Genève, Droz, p. 83-99.
Caroti, Stefano (1997), « La perception du mouvement selon Nicole Oresme. Quaestiones super Physicam, III, 1 », in Danielle Jacquart (éd.), Comprendre et maîtriser la nature au Moyen Âge. Mélanges d’histoire des sciences offerts à Guy Beaujouan, Genève, Droz, p. 83-99.
Caroti, Stefano (2000), « Nicole Oresme et les modi rerum », Oriens-Occidens. Sciences, mathématiques et philosophie de l’Antiquité à l’Âge classique, 3, p. 115-144.
Caroti, Stefano (2004), « Les modi rerum… encore une fois. Une source possible de Nicole Oresme : le commentaire sur le livre 1er des Sentences de Jean de Mirecourt », in Stefano Caroti et Jean Celeyrette (éds.), Quia inter doctores est magna dissensio. Les débats de philosophie naturelle à Paris au XIVe siècle, Firenze, Leo S. Olschki, p. 195-222.
Celeyrette, Jean (2000), « Le statut des mathématiques dans la Physique d’Oresme », Oriens-Occidens : sciences, mathématiques et philosophie de l’Antiquité à l’Age classique, 3, p. 91-113.
Celeyrette, Jean (2007), « Apparences et imaginations chez Nicole Oresme : Question III.1 sur la Physique et question sur l’apparence d’une chose », Revue d’histoire des sciences 60(1), p. 83-100. https://doi.org/10.3917/rhs.601.0083.
Celeyrette, Jean (2019), « Une question de perspective disputée à Erfurt partiellement copiée sur une question d’Oresme », in Amerini, Fabrizio, Simone Fellina et Andrea Strazzoni (éds.), Tra antichità e modernità. Studi di storia della filosofia medievale e rinascimentale, E-theca OnLineOpenAccess Edizioni, Università degli Studi di Torino, p. 125-179.
Courtenay, William J. (2004), « The University of Paris at the Time of Jean Buridan », Vivarium 42, p. 3-17. https://www.jstor.org/stable/41963716
Courtenay, William J., « The Early Career of Nicole Oresme », Isis 91(3), 2000, p. 542-548. https://doi.org/10.1086/384854
De Liscia, Daniel A. et Aurora Panzica (2020), « The Writings of Nicole Oresme. A systematic inventory », Traditio 77, p. 235-375. doi:10.1017/tdo.2022.6s
Gagnon, Claude (1993), Le statut ontologique des species in medio chez Nicole Oresme, Archives d’histoire doctrinale et littéraire du Moyen Âge, 60, p. 195-205.
Hugonnard-Roche, Henri (1973), L’œuvre astronomique de Thémon Juif, maître parisien du XIVe siècle, Genève/Paris, Droz.
Lejbowicz, Max (2014), « Nicole Oresme, “spectateur engage” », in Jean Celeyrette et Christophe Grellard (éds.), Nicole Oresme philosophe. Philosophie de la nature et philosophie de la connaissance à Paris au XIVe siècle, Turnhout, Brepols, p. 20-61
Panzica, Aurora (2017), « Nicole Oresme a la Faculté des Arts de Paris. Les Questions sur les Météorologiques », Archives d’Histoire Littéraire et Doctrinale du Moyen Âge, 84, p. 7-89.
Panzica, Aurora (2018), « L’hypothèse de la cessation des mouvements célestes au XIVe siècle : Nicole Oresme, Jean Buridan et Albert de Saxe », Vivarium 56, p. 83-125. https://doi.org/10.1163/15685349-12341350
Rommevaux, Sabine (2010), Thomas Bradwardine, Traité des rapports entre les rapidités dans les mouvements, suivi de Nicole Oresme, Sur les rapports des rapports, Paris, Les Belles Lettres.
Weijers, Olga (2005), Le travail intellectuel à la Faculté des arts de Paris : textes et maîtres (ca. 1200-1500). VI. Répertoire des noms commençant par L-M-N-O, Turnhout, Brepols.
Haut de page
Notes
Voir par exemple William J. Courtenay (2004), « The University of Paris at the Time of Jean Buridan », Vivarium, 42, p. 3-17.
Jean Celeyrette (2007), « Apparences et imaginations chez Nicole Oresme : Question III.1 sur la Physique et question sur l’apparence d’une chose », Revue d’histoire des sciences, 60-1, p. 83-100.
Nicole Oresme, Questiones super Physicam (Books I-VII), éd. Stefano Caroti, Jean Celeyrette, Stefan Kirschner, Edmond Mazer, Leiden/Boston, 2013.
La question de cette attribution, ainsi que celle de la datation du texte sera discutée plus loin. Le texte d’Oresme a été édité par Linda B. Watson en 1973 dans son mémoire inédit Quaestio de Apparentia Rei. A hitherto unedited fourteenth-century scientific treatise, Harvard University, Cambridge.
Nicole Oresme, Questio de apparentia rei, p. 23. Un cas proche est traité dans Nicole Oresme, Questiones super Physicam, III, 1, p. 296.
Jean Celeyrette (2019), « Une question de perspective disputée à Erfurt partiellement copiée sur une question d’Oresme », dans Fabrizio Amerini, Simone Fellina et Andrea Strazzoni (éds.), Tra antichità e modernità. Studi di storia della filosofia medievale e rinascimentale, E-theca OnLineOpenAccess Edizioni, Università degli Studi di Torino, p. 125-179.
Erfurt, Wissenschaftliche Bibliothek der Stadt, CA, 4° 231, f. 146r-150r (XIVe s.) ; Séville, Biblioteca Colombina, 7-7-13, f. 138r-140v (XIVe s.) ; Venise, Biblioteca Nazionale Marciana, VIII, 19, f. 234r-242v (XVe s.).
Nicole Oresme, QAR, p. 1, l. 1-11.
Il s’agit d’un commentaire par questions et d’une exposition, qui ont probablement tous deux été mis par écrit en 1346. Ils sont tous deux édités dans Nicole Oresme, Expositio et quaestiones in Aristotelis De anima, éd. Benoît Patar et Claude Gagnon, Louvain-la-Neuve/Paris, Éditions de l’Institut supérieur de philosophie/Peeters, 1995.
Ce fait a été pointé par Stefano Caroti qui relève une citation éloquente d’Oresme au sujet des sensibles communs dans ses Quaestiones in Aristotelis De anima, II, q. 12, p. 209, l. 79-83 : « Dico quod locus ab auctoritate tenet per illam maximam : unicuique experto in sua scientia credendum est. Et ideo de hoc esset magis credendum perspectivis qui fecerunt singulares tractatus super isto quam Aristoteli, qui loguitur hic superficialiter vel exemplariter de hoc, sicut in astrologia plus creditur Ptolomaeo quam Aristoteli ». Voir Stefano Caroti (1994), « La perception du mouvement selon Nicole Oresme. Quaestiones super Physicam, III, 1 », in Comprendre et maîtriser la nature au Moyen Âge. Mélanges d’histoire des sciences offerts à Guy Beaujouan, Genève, Droz, p. 83-99.
Sur la transmission des espèces dans le medium chez Oresme, voir Claude Gagnon (1993), « Le statut ontologique des species in medio chez Nicole Oresme », Archives d’histoire doctrinale et littéraire du Moyen Âge, 60, p. 195-205.
Nicole Oresme, QAR, p. 5, l. 78-80 : « Ex isto infero quod quantitas et mensura rei non accipitur neque estimatur absolute, sed in collatione vel relatione vel comparatione vel proportione al aliquam aliam quantitate ».
Nicole Oresme, QAR, p. 6-7, l. 106-117 : « Tertio, praemittur et supponitur quod tripliciter potest aliquid per visum iudicari. Primo, mediante solo visu ; secundo, mediante visu cum adjutorio virtutis distinctivae. Et haec sunt verba artis perspectivae. Tertio adhuc etiam cum hiis per discursum intellectus. (…) Tertio modo iudicat intellectus de quibusdam, ut de magnitudine solis, mediantibus dissimilibus argumentis, fundatis super experientias sensus et quaedam principia per se nota »
Nicole Oresme, QAR, p. 7, l. 127-128 : « Secunda conclusion est, quod hoc non fit solum ab una distantia, sed a pluribus et secundum plures situs rei visae ».
Nicole Oresme, QAR, p. 10, 173-174 : « Quarta conclusio est, quo quocumque iudicio impossibile est evidenter scire ad punctum quanta sit aliqua res ».
Jean Celeyrette (2007), « Apparences et imaginations ».
Nicole Oresme, QAR, p. 23, l. 408-418 : « Secunda conclusio est quod si omnia corpora sensibilia diminuerentur in duplo, et proportionaliter quodlibet organum diminueretur aut taliter disponeretur ut, si non fuisset diminuta, apparent duplo maiora [sic], sicut est possibile, ut patet per primum suppositum. Tunc postea adhuc, omnia apparerent sicut nunc apparent. Probatur sic, quia proportio omnium sensibilium inter se esset sicut nunc est. Et similiter proportio specierum praexistentium in memoria, sicut nunc. Et cum apparitio talis et huiusmodi iudicium sit secundum tales proportiones, sequitur quod omnia apparerent sicut nunc apparent ».
Nicole Oresme, QAR, p. 24-25, l. 438-445 : « Tertia conclusio est quod iuxta suppositum, si omnis motus mundi de cetero fierent fierent [sic] velociores in duplo, sicut motus caeli et gravium et animalium et alterationis, etc. et similiter quaelibet ymaginatio disponeretur quod tempus apparet duplo maius, sicut est possibile, ut patet ex secunda suppositione. Adhuc apparerent omnia sicut ante nec videretur quod aliquid fuisset mutatum ».
En ce qui concerne Bradwardine et sa discussion par Oresme, on peut se référer à l’introduction, édition et traduction conjointe des textes de ces deux auteurs que propose Sabine Rommevaux (2010) Thomas Bradwardine, Traité des rapports entre les rapidités dans les mouvements, suivi de Nicole Oresme, Sur les rapports des rapports, Paris, Les Belles Lettres.
Nicole Oresme, De proportionibus proportionum and Ad pauca respicientes, éd. Edward Grant, Madison, The University of Wisconsin Press, 1966.
Jean Celeyrette (2007), « Apparences et imaginations », p. 98 : « Finalement si on juge utile de caractériser par un mot la gnoséologie d’Oresme, il faut certes prendre en compte l’incertitude de la perception sensible, mais aussi la revendication de la possibilité d’élargissement du champ d’intervention de l’intellect et le recours privilégié au raisonnement mathématique, le raisonnement le plus certain. Doit-on alors parler de scepticisme ou de rationalisme ? »
Stefano Caroti (1994), « La perception du mouvement ».
Nicole Oresme, Questiones super Physicam (Books I-VII), éd. S. Caroti, J. Celeyrette, S. Kirschner, E. Mazet, Leiden et Boston, 2013, III, q. 1, p. 293 : « Circa tertium librum Physicorum queritur utrum ignorato motu necesse sit ignorare naturam ».
Nicole Oresme, Questiones super Physicam, III, q. 1, p. 295, l. 71-72.
Nicole Oresme, Questiones super Physicam, III, q. 1, p. 295-296, l. 82-91 : « Prima est quid est videre motum. Et dico quod visu nihil plus cognoscitur precise nisi obiecta visa aut cognita se aliter habere quam prius ; et hoc patet in quarto Perspective. Pro quo sciendum quod incomplexe significabilia vel eque complexe per ista, iudicantur mediante visu ; primum est : aliqua aliter se habere quam prius, ut a et b ; secundum est : a quiescere ; tertium est : b moveri ; vel si essent plura idem esset sensus. Sed secundum aut tertium non immediate iudicatur per visum aut sensum communem, sed per discursum ».
Comme le souligne S. Caroti, l’enjeu ici pour Oresme est de trouver une voie lui permettant de ne faire du mouvement ni une chose supplémentaire au corps en mouvement, ni de le réduire à ce dernier comme avait pu le faire Ockham (Steafno Caroti (1994), « La perception du mouvement », p. 98).
Voir à ce sujet J. Biard (2004), « Les controverses sur l’objet du savoir et les "complexe significabilia" à Paris au XIVe siècle », dans S. Caroti et J. Celeyrette (éds.), Quia inter doctores est magna dissensio. Les débats de philosophie naturelle à Paris au XIVe siècle, Florence, Leo S. Olschki, p. 1000-1031.
Nicole Oresme, Questiones super Physicam, III, q. 1, p. 302, l. 289-291 : « Ex quo sequitur tertio quod sensus exterior precise non percipit <aliquid> moveri, sed hoc fit cum hoc a sensu interiori, qui comparat presentia inter se et etiam ad tempus preteritum ».
Nicole Oresme, Questiones super Physicam, III, q. 1, p. 302, l. 308-313 : « Secundum dubium <est> quod si percipitur ita in comparatione, tunc videtur quod sensus componit et dividit, quia etiam moveri non est significabile <in> complexe sed per propositionem. Respondetur concedendo quod sensus componit et dividit, sed non ita proprie sicut intellectus, et ideo in Perspectiva vocatur virtus distinctiva, et ita patet quod motus cognoscitur a sensu interiori ».
Nicole Oresme, De visione stellarum (On Seeing the Stars): a critical edition of Oresme’s Treatise on Optics and Atmospheric Refraction, éd. Dan Burton, Leiden/Boston, Brill, 2007.
Jean Celeyrette (2007), « Apparences et imaginations », p. 85.
Dan Burton note dans l’introduction de son édition (p. 27) que les marques d’humilité dans la soumission du texte par Oresme à la correction des maîtres incitent à y voir une œuvre de jeunesse.
Nicole Oresme, De visione stellarum, I, p. 80 : « Et arguitur quod sic auctoritate Alhacen in septimo sue Perspective sic dicentis “dico ergo quod stelle in maiori parte comprehenduntur in suis locis, et quod semper comprehenduntur non in suis magnitudinibus” ».
Nicole Oresme, De visione stellarum, p. 214, l. 5-14 : « Ad auctoritatem Alhacen in principio questionis adductam, quando dicit quod stelle, in maiori parte, comprehenduntur in suis locis, non in suis magnitudinibus. Patet statim, quod si, per hoc, intenderet excludere deceptionem de qua dictum est, ipse contradiceret sibi ipsi. Ideo, ab ipsius reverentiam, potest dici quod volebat ut non sit tanta deceptio circa loca stellarum, sicut circa magnitudines | earundem, quia etiam stella supra zenith comprehenditur proprie in suo loco, non est autem ita de magnitudine. Et cum hoc stella videtur inter illas inter quas existit et in eadem constellatione vel ymagine celi in qua est. Et hoc sufficit ne concedamus dicta ipsius repugnare ».
Max Lejbowicz (2014), « Nicole Oresme, “spectateur engagé” », dans J. Celeyrette et Ch. Grellard, Nicole Oresme philosophe. Philosophie de la nature et philosophie de la connaissance à Paris au XIVe siècle, Turnhout, Brepols, p. 20-61 (p. 29).
Nicole Oresme, Quaestiones super de Celo, éd. C. Kren, The University of Madison, Wisconsin, 1965, Thèse de doctorat non publiée, 1965.
Nicole Oresme, Questiones De spera, éd. Garrett Droppers, The University of Madison, Wisconsin, Thèse de doctorat non publiée, 1966.
Nicole Oresme, Questiones De Spera, q. 8, p. 164 ; Nicole Oresme, Questiones super De celo, II, q. 13, p. 681.
Nicole Oresme, Questiones De Spera, q. 8, p. 164 ; Nicole Oresme, Questiones super De celo, II, q. 13, p. 683.
Nicole Oresme, Questiones De Spera, q. 8, p. 164 ; Nicole Oresme, Questiones super De celo, II, q. 13, p. 681.
Nicole Oresme, Questiones super De celo, II, q. 13, p. 673, l. 56-65 : « Pro qua declaranda sit prima suppositi quod si non essent nisi duo corpora in mundo et unum moveretur, alio quiescente, per nullam experientiam posset scire quod eorum movetur vel quod ambo moventur, licet bene sciretur quod aliquid ipsorum moventur » ; Ibid., Questiones super De spera, q. 8, p. 154, 5-6 : « Quantum ad primum pono istam conclusionem quod si non essent in mundo nisi duo corpora et partes ipsorum vel contenta in eis et alterum earum moveretur, dico quod per nullam experientiam seu evidentiam posset sciri quod illorum moveretur aut si ambo moverentur ».
Ainsi, le livre II des Questiones super De celo s’achève sur une double auto-référence : « Adhuc circa secundum librum habent locum questiones de figura celi et stellarum et etiam de figura terre sed facte fuerunt super De spera, et etiam de situ et loco terre sed solet fieri circa quartam Physicorum et ideo non plus de secundo, et patet question ».
Nicole Oresme, Le Livre du ciel et du monde, éd. Albert D. Menut et Alexander J. Denomy, Londres/Milwaukee, University of Wisconsin Press, 1968, II, q. 14, p. 420-422, l. 43-48.
Nicole Oresme, Le livre du ciel et du monde, II, q. 13, p. 410, l. 3-13.
Cette distinction quadripartite (Livre du ciel et du monde, II, q. 13, p. 414, l. 61-76) est une évolution par rapport aux Questiones super De celo, où Oresme ne distinguait pas entre mouvement violent et complètement violent (II, q. 7 « Utrum motus naturalis sit velocior in fine quam in principio », p. 527-529, l. 29-40 : « In questione premittende sunt distinctiones, deinde removende sunt quedam cause false huius velocitationis, ut patent ad sensum, et tertio ponetur cause vera. Quantum ad primum est distinctio quod quidam est motus verinaturalis et mere et talis est velocior in fine, ut dicit Commentator. Alius est mere violentus et talis est velocior in principio. Alius est voluntarius, ut motus progressivus et quodammodo medius sicud motus proiecti transversaliter et de voluntator dicit Commentator quod est velocior in medio et de alio dicit eitam Aristoteles quod est velocitor in medio »). Dans le Livre du ciel et du monde, les mouvements « purement violens » peuvent être exemplifiés par un corps lourd jeté verticalement, qui a d’abord un mouvement accéléré qui ralentit ensuite, et les mouvements « violens non pas purement » par une flèche tirée horizontalement et non en sens opposé à son mouvement naturel vers le bas, et qui a un mouvement accéléré plus longtemps avant de s’affaiblir que le mouvement purement violent.
Nicole Oresme, Livre du ciel et du monde, II, q. 14, p. 428, l. 167-173.
Nicole Oresme, Questiones super Physicam, III, q. 1, p. 302-303, l. 314-328 : « Eodem modo arguitur de umbra que movetur motu tardo, et tamen talis motus dicitur insensibilis propter tarditatem vel propter remotionem vel propter nimiam distantiam. Respondetur concedendo quod rememoratur quod erat in alio loco quam nunc, unde, quando in quolibet tempore sensibili mobile describit angulum sensibilem, tunc motus est sensibilis, et quando non, non sentitur sensu communi, sed iudicatur per memoriam, sicut de sole. Ideo dico quod duplex est virtus conservativa talis iudicii, scilicet sensus communis qui non diu conservat, ideo quando sol est circa unum locum, tunc, antequam descripsit angulum sensibilem sic notabiliter elongatum, illa species reservata in sensu communi est totaliter destructa ».
Nicole Oresme, QAR, p. 23, l. 420 : « Unde si cras esse ita magnus sicut turris beatae mariae, et omnia essent proportionaliter augmentata, non perciperetur ».
Nicole Oresme, QAR, p. 78, n. 1: « This is possibly a reference to the tower of St. Mary’s church in Oxford. This tower was begun in the late 13th century and was completed in the early 14th century. And it is the most impressive and highest tower in Oxford. It is not believed that Oresme was ever in Oxford. There also does not seem to be any monument in Paris, where Oresme spent most of his life, which could be referred to as “turris beatae mariae” ».
Nicole Oresme, QAR, p. 78, n. 1: « We have decided, on the basis of the above, that there is not yet enough evidence to claim Oresme’s authorship of this treatise ».
Jean de Jandun, Éloge de Paris composé en 1223 par un habitant de Senlis, Taranne et Leroux de Lincy, Paris, 1856, II, 1, p. 13 : « Ubi enim, queso, reperient ipsi duas talis magnificientes turres perfectas, sic excelsas, sic latas, si fortes ; tali et tam multiplici decorum varietate circumamictas ! ».
John Buridan, Quaestiones super octo libros Physicorum Aristotelis (secundum ultimam lecturam) Libri III-IV, Streijger, Michiel et Paul J.J.M. Bakker (éds.), Leiden, Brill, 2016, IV, q. 3, p. 224, l. 1 ; Idem, p. 225, l. 24 ; Idem, p. 226, l. 7 ; Idem, p. 231, l. 21 ; Idem, IV, q. 9, p. 276, l. 22 ; John Buridan, Quaestiones super octo libros Physicorum Aristotelis (secundum ultimam lecturam) Libri V–VIII, Streijger Michiel et Paul J.J.M. Bakker (éds.), Leiden, Brill, 2024, V, q. 10, p. 86, l. 24.
Jean Buridan, Quaestiones super octo libros Physicorum Aristotelis, V, q. 10, p. 86, l. 20-27 : « Deinde arguitur etiam quod non requiritur unitas subiecti ad hoc quod motus sit unus quia : sicut immediate dictum est, motus est unus, si est continuus ; et tamen bene est continuus, | li|cet non maneat idem subiectum, ut si canis de cacumine turris Beatae Mariae caderet deorsum et in medio motus moriretur, iste descensus propter hoc non discontinuaretur et tamen non maneret subiectum idem, quia prius esset canis et posterius non canis, sed cadaver ».
Jean Celeyrette (2007), « Apparences et imagination », p. 85. O. Weijers en donne la citation exacte (« Ista conclusio persuadetur per rationem communem et singulariter ex Nicolao Orem in sua tractatu de apparentiis ») dans Le travail intellectuel à la Faculté des arts de Paris : textes et maîtres (ca. 1200-1500). VI. Répertoire des noms commençant par L-M-N-O, Turnhout, Brepols, 2005, p. 187, en indiquant que l’information a été signalée par J. Celeyrette.
Jean Celeyrette (2019), « Une question de perspective », p. 163-175.
La page peut être consultée ici : https://handschriftenportal.de/workspace ?type =iiif % 3Amanifest&id =https % 3A % 2F % 2Fdhb.thulb.uni-jena.de % 2Fapi % 2Fiiif % 2Fpresentation % 2Fv2 % 2Fufb_derivate_00016378 % 2Fmanifest&page =377
La transcription suivante en a été donnée dans le catalogue de Schum (https://resolver.staatsbibliothek-berlin.de/HSP000604EE00000000) : « Ista (!) papyrus est Anth. Corelli (Cotelli ?) clerico, quam emit Parisius precio duobus ( !) florenis ».
Jean Celeyrette (2019), « Une question de perspective », p. 162 : « Ideo ad presens ut evitetur prolixitas, hoc dicam sub correctione reverendorum magistrorum meorum et precipue magistri Themonis parisiensis cui<us> ad predictam respondi apud Scotos in Erfordia sufficienter ».
Voir Henri Hugonnard-Roche (1973), L’œuvre astronomique de Thémon Juif, maître parisien du XIVe siècle, Genève et Paris, Droz, p. 18.
Jean Celeyrette (2019), « Une question de perspective », p. 123.
Prague, Národní knihovna České republiky, VIII. E. 27. La Question sur l’appréhension des choses par la vision est copiée aux folios 1a-3b.
https://new.manuscriptorium.com/apis/resolver-api/en/catalog/default/detail/manuscriptorium % 7CRTRTR2-NKCR__VIIIE27YI4N63ZKJK60-xx
William J., Courtenay (2000), « The Early Career of Nicole Oresme », Isis, 2000(3), p. 542-548; voir p. 544: « The approximate date of his doctorate in theology (licensed by 1356 but not yet regent master in theology) and the length of the theological program (approximately fourteen years) place his inception as master of arts in or shortly before 1341/1342 ».
Voir le travail considérable réalisé par Daniel A. De Liscia et Aurora Panzica (2020), « The Writings of Nicole Oresme. A systematic inventory », Traditio, 77, p. 235-375.
Par exemple, récemment, Aurora Panzica a mis en évidence l’existence de deux versions des Questions sur les Météorologiques d’Oresme (une antica lectura datant de 1346 et une nova lectura, autour de 1350). Voir Panzica, Aurora (2017), « Nicole Oresme a la Faculté des Arts de Paris. Les Questions sur les Météorologiques », Archives d’Histoire Littéraire et Doctrinale du Moyen Âge, 84, p. 7-89, et les éditions qu’elle en a réalisé : Nicole Oresme, Questiones in Meteorologica de ultima lectura, recensio parisiensis. Study of the Manuscript Tradition and Critical Edition of Books I-II.10, Leiden/Boston, Brill, 2021 ; Nicole Oresme, Questiones in Meteorologica de prima lectura. Critical Edition and Study of the Manuscript Tradition, Leiden/Boston, Brill, 2024.
Sur les modi rerum, la littérature secondaire est abondante. Voir Jean Celeyrette (2000), « Le statut des mathématiques dans la Physique d’Oresme », Oriens-Occidens : : sciences, mathématiques et philosophie de l’Antiquité à l’Age classique, 3, p. 91-113 ; et parmi les travaux de Stefano Caroti (2000) « Nicole Oresme et les modi rerum », Oriens-Occidens. Sciences, mathématiques et philosophie de l’Antiquité à l’Âge classique, 3, p. 115-144 ; (1994), « La perception du mouvement selon Nicole Oresme (Questiones super Physicam III, 1 », dans Comprendre et maîtriser la nature au Moyen Âge. Mélanges d’histoire des sciences offerts à Guy Beaujouan, Genève, Droz, p. 83-99 ; (2004), « Les modi rerum… encore une fois. Une source possible de Nicole Oresme : le commentaire sur le livre 1er des Sentences de Jean de Mirecourt », dans S. Caroti et J. Celeyrette (éds.), Quia inter doctores est magna dissensio. Les débats de philosophie naturelle à Paris au XIVe siècle, Firenze, Leo S. Olschki, p. 195-222.
Pour le texte de la condamnation visant Jean de Mirecourt : Heinrich Denifle et Émile Châtelain (éd.), Chartularium Universitatis Parisiensis, II, Paris, 1891, no 1147, p. 610-613.
Voir l’introduction, p. XXV, de l’édition des Questiones super Physicam d’Oresme.
Nicole Oresme, QAR, p. 9-10, l. 168-170 : « Verbi gratia, posset esse una partio vini quae esset incommensurabilis omni mensurae communi. ».
Voir les nombreux travaux réalisés ces dernières années par Aurora Panzica à ce sujet dont (2018), « L’hypothèse de la cessation des mouvements célestes au XIVe siècle : Nicole Oresme, Jean Buridan et Albert de Saxe », Vivarium, 56, p. 83–125 ; et (2017), « Nicole Oresme a la Faculté des Arts de Paris. Les Questions sur les Météorologiques », Archives d’Histoire Littéraire et Doctrinale du Moyen Âge, 84, p. 7-89 ; ainsi que les éditions en cours des différentes rédactions des questions sur les Météorologiques, Nicole Oresme, Questiones in Meteorologica de prima lectura. Critical Edition and Study of the Manuscript Tradition, éd. Aurora Panzica, Leiden/Boston, Brill, 2024 ; Nicole Oresme, Questiones in Meteorologica de ultima lectura, recensio parisiensis. Study of the Manuscript Tradition and Critical Edition of Books I-II.10, éd. Aurora Panzica, Leiden/Boston, Brill, 2021.
Haut de page