Notes
Voir Charles-Victor Langlois (1921), « Thomas de Bailly, chancelier de Paris », Histoire littéraire de la France, t. XXXV, Paris, Imprimerie Nationale, p. 301-310 ; Palémon Glorieux, Répertoire des maîtres en théologie (1933), Paris, Vrin, notice 214, p. 442-43 ; Id., La Littérature quodlibétique II (1935), Paris, Vrin, p. 273-277 ; Jean-Philippe Genet, « Thomas de Baillaco », studium-parisiense.univ-paris1.fr/individus/12003-thomasdebaillaco, dernière mise à jour 21/09/2024.
Thomas de Bailly (1960), Quodlibets, texte critique avec introduction, notes et tables, éd. P. Glorieux, Paris, Vrin.
Glorieux donne la date de 1303-1304 pour le Quodlibet III et de décembre 1304 pour le Quodlibet IV, mais ce dernier doit avoir été soutenu durant le Carême de1304, puisque Thomas de Bailly y mentionne la bulle Inter cunctas du 17 février 1304 et parle de Benoît XI comme étant encore en vie alors qu’il décédera le 7 juillet 1304. Par conséquent, le Quodlibet III est de l’Avent 1303 au plus tard. Sur cette datation, voir Roberto Lambertini (2006), « Political Quodlibeta », dans Christopher Schabel (éd.), Theological Quodlibets in the Middle Ages, The Thirteenth Century, Brill, Leiden, p. 459.
Par souci de concision (c’est-à-dire pour ne pas répéter à chaque fois son nom en entier), je l’appellerai ainsi, plutôt que Thomas, afin d’éviter tout risque de confusion avec l’illustre dominicain du même prénom, dont nous aurons à parler aussi.
Voir Jean Céleyrette et Jean-Luc Solère (2002), « Godefroid de Fontaines et la théorie de la succession dans l’intensification des formes », dans Paul Bakker et al. (éds.), Chemins de la Pensée médiévale. Études offertes à Zénon Kaluza, Turnhout, Brepols, p. 79-112 ; Stephen D. Dumont (2009), « Godfrey of Fontaines and the Succession Theory of Forms at Paris in the Early Fourteenth Century », dans Stephen F. Brown, Thomas Dewender et Theo Kobusch (eds.), Philosophical Debates at Paris in the Early Fourteenth Century, Leiden, Brill, p. 39-125 ; Jean Céleyrette et Jean-Luc Solère (2009), « Edition de la question ordinaire n° 18, De intensione virtutum, de Godefroid de Fontaines », dans José Meirinhos et Olga Weijers (éds.), Florilegium Medievale. Etudes offertes à Jacqueline Hamesse, Turnhout, Brepols, p. 83-107.
Voir Jean-Luc Solère (2020), « Dominican Debates on the Intensification of Qualities at the Beginning of the 14th Century », dans Andreas Speer and Andrea Colli (eds.), Censures, Condemnations, Corrections in Late Medieval Schools, Leuven, Peeters, p. 293-346.
Voir Brian Conolly (2014), « Dietrich of Freiberg on the Succession of Forms in the Intensification of Qualities », Recherches de Theologie et Philosophie Medievale 81/1, p. 1-35.
Lambert Marie De Rijk (1996), « Burley’s So-Called Tractatus Primus, with an Edition of the Additional Quaestio Utrum contradictio sit maxima oppositio », Vivarium 34, p. 161-191. Voir aussi Herman Shapiro (1959), « Walter Burley and the Intension and Remission of Forms », Speculum 34, p. 413-27 ; Anneliese Maier (1965), « Zu Walter Burleys Traktat De Intensione et remissione formarum », Franciscan Studies 25, p. 293-321, reproduit dans Anneliese Maier (1968), Zwei Grundprobleme der scholastischen Naturphilosophie, 3e éd., Rome, Edizioni di Storia et Letteratura, p. 315-352 ; Edith Sylla (1991), The Oxford Calculators and the Mathematics of Motion, 1320-1350 : Physics and Measurement by Latitudes, New York, Garland, p. 95-111.
Stephen Dumont (2009), « Godfrey of Fontaines and the Succession Theory », p. 96-105.
Stephen Dumont (2009), « Godfrey of Fontaines and the Succession Theory », p. 96, 101, et 106.
Je dis « d’inspiration thomiste », car ni Nédellec ni les autres dominicains dont nous aurons à parler (Pierre d’Auvergne, Jean Quidort, etc.) n’étaient strictement thomistes, en particulier sur la question de l’intensification des qualités.
Pour une présentation un peu plus détaillée, voir Jean-Luc Solère (2012), Revue Thomiste CXII/1, p. 157-204.
Voir Jean-Luc Solère (2008), « Thomas d’Aquin et les variations qualitatives », dans Christophe Erismann et Alexandra Schniewind (éds.), Compléments de Substance (Études sur les Propriétés Accidentelles offertes à Alain de Libera), Paris, Vrin, p. 147-165 ; Jean-Luc Solère (2020), « Giles of Rome on the Intensification of Forms », Quaestio. Journal of the History of Metaphysics 20, p. 217-238.
Voir le résumé de la théorie de Godefroid dans Jean-Luc Solère (2012), Revue Thomiste CXII/1, p. 175-183.
Voir Jean Céleyrette et Jean-Luc Solère (2002), « Godefroid de Fontaines et la théorie de la succession », p. 93-95.
Dans Jean Céleyrette et Jean-Luc Solère (2009), « Edition de la question ordinaire n° 18 », p. 96-97, l. 12-15 et 21-25.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 209 (« duo actiones non terminantur ad unam formam », « diuersi motus terminantur ad diuersas formas »). Argument reporté par Jean (Quidort) de Paris dans son Quodlibet I (soutenu en 1304 ou 1305), q. VIII (Jean Quidort (1955), the First Quodlibet, éd. Ambrose J. Heiman, dans J. Reginald O’Donnell (éd.), Nine Medieval Thinkers. A Collection of Hitherto Unedited Texts, Toronto, Pontifical Institute of Medieval Studies, p. 284, 3° : “(…) diversi motus non terminantur ad eamdem formam (…)”).
Argument reporté par Jean (Quidort) de Paris dans son Quodlibet I, q. VIII (Jean Quidort (1955), The First Quodlibet, p. 284, 1°).
Jean Céleyrette et Jean-Luc Solère (2009), « Edition de la question ordinaire n° 18 », p. 97, l. 17-18 : « (…) nunquam mobile pertingit in aliquo motu ad terminum ad quem nisi prius totaliter ablato termino a quo ».
Godefroid de Fontaines (1935), Les Quodlibets treize et quatorze de Godefroid de Fontaines, éd. J. Hoffmans, Louvain, Éditions de l’Institut Supérieur de Philosophie, p. 415-416.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 209. Argument reporté par Jean Quidort dans son Quodlibet I, q. VIII (Jean Quidort (1955), The First Quodlibet, p. 284, 2°).
Bailly (1960), Quodlibets, p. 209-210 : « motus nichil aliud est quam generatio partis post aliam illius perfectionis ad quem tendit motus ; et ita non uidetur esse motus quam fluxus huiusmodi graduum unius forme secundum speciem, quorum unus alteri cedit sicut pars parti alteri ». Cf. Averroès (1562), Aristotelis Stagiritae de physico auditu libri octo, cum Averrois Cordubensis variis in eosdem commentariis, l. III, comm. 4, Venise, Giunti, f. 87.
Godefroid de Fontaines (1928), Quodlibet IX, q. 11, éd. J. Hoffmans, Louvain, Institut Supérieur de Philosophie, p. 249. Voir le commentaire de Jean Céleyrette et Jean-Luc Solère (2002), « Godefroid de Fontaines et la théorie de la succession », p. 99-100 et 102-103.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 210 : « eadem enim ratio quantum ad hoc uidetur esse in omnibus, cum hoc consequatur naturam motus ».
Stephen Dumont (2009), « Godfrey of Fontaines and the Succession Theory », p. 99-100.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 210.
Voir Edgar Hocedez (1930), « La théologie de Pierre d’Auvergne », Gregorianum 11, p. 525.
Pierre d’Auvergne, Bibliothèque Nationale de France, ms. Lat. 15841, f. 25vb : « (…) cum ex minus tali fit magis tale, minus tale non manet in magis tali simpliciter in actu, quoniam in omni transmutatione generatur terminus ad quem in actu et corrumpitur terminus a quo. (...) Ergo, minus tale in actu corrumpitur cum ex eo fit magis tale. Non igitur manet idem numero in actu » ; « (...) quod movetur, quando movetur, in toto motu est sub actu medio, in quo sunt extrema eadem numero, non simpliciter et in actu et in potentia tantum, sed medio modo inter actum et potentiam, scilicet virtute. Dico autem eadem numero virtute, quia aliter motus non esset unus numero secundum se, sed alius et alius continue. (...) Ergo, cum de minori caritate facta est maior per aliquam transmutationem, manet minor caritas in maiori eadem numero secundum virtutem ».
Voir aussi Quodl. IV, q .11, dans Bailly (1960), Quodlibets, p. 282 : « non quidem sic intelligendo quod sit [caritas] subiectum augmenti, sed quod est illud secundum quod subiectum in quo est augetur ».
Averroès (1562), Aristotelis Stagiritae de physico auditu, l. IV, com. 104, f. 183v.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 210.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 211-212.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 211 : « ex eis [i.e. gradibus] non fieret unum, quia ex pluribus in actu secundum quod huiusmodi, non fit unum, et sic non esset intentio uere ».
Pierre d’Auvergne, Quodlibet III, q. 13, BnF ms. Lat. 15841, f. 25vb « Sic enim partes quantitatis manent in tota quantitate, et miscibilia in mixto, et universaliter extrema in medio, ut sic minor caritas maneat in maiori eadem numero virtute cum ex minori facta est maior ».
Bailly (1960), Quodlibets, p. 211 : « subinduens quamdam aliam nouam actualitatem, sicut cum mixibilia communicent in materia possunt alterari et se inuicem corrumpere quantum ad proprias actualitates et formas et induere secundum suum possibile unam nouam actualitatem in qua quasi uirtute sicut in forma media maneant ».
Bailly (1960), Quodlibets, p. 219.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 220-221.
Cf. Quodl. IV, q. XI, dans Bailly (1960), Quodlibets, p. 285.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 221.
Averroès (1542), Aristotelis metaphysicorum libri XIIII cum Averrois Cordubensis in eosdem commentariis et epitome, l. VIII, com. 12, Venise, Giunti, f. 241.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 221-223.
Bailly ajoute un peu plus loin : « ita in participatione analoga diuine perfectionis est ponere minimum et etiam suppremum hoc modi quod posset dari creatura ita perfecta (...) quod non posset poni ea perfectior, secundum unam opinionem quam credo ueriorem » (Bailly (1960), Quodlibets, p. 222). Il n’y donc pas d’augmentation à l’infini de la perfection des créatures. Sur cette question voir Jean-Luc Solère (1997), « Thomistes et antithomistes face à la question de l’infini créé : Durand de Saint-Pourçain, Hervé de Nédellec et Jacques de Metz », Revue Thomiste XCVII/1, p. 219-244.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 223. Godefroid recourait déjà à un parallèle similaire entre grandeur de masse et grandeur intensive. Dans son Quodl. II, q. 10, p. 164, il soutient que, bien qu’une ligne courte ait tout autant la nature « ligne » qu’une ligne longue, il y a quantitativement plus de parties dans la ligne longue que dans la courte, et c’est pourquoi il s’y trouve « plus de ligne » même selon l’essence, non pas toutefois en raison de l’essence elle-même, mais en raison de l’accident quantité (lequel peut varier selon les individus sans faire varier l’essence elle-même). De même, dit-il dans la Question ordinaire 18, p. 106, l. 270-282, une nature spécifique est plus parfaitement réalisée dans une substance complète que dans une substance incomplète, et la blancheur existant dans un corps de trois coudées est plus parfaite que la blancheur existant dans le même corps dont on a retiré une coudée : « (…) uere plus habet de substantia homo cum pede quam sine pede existens. Hoc patet ratione sic : quia omnis motus est ad aliquod esse perfectius uel minus perfectum ; talis autem alicuius diuisio ut anguille uel pedis motus aliquis est ; ergo oportet quod sit ad aliquod esse magis uel minus perfectum substantialiter quia uere ipsa substantia diuiditur. Et sicut est in hiis diuisionibus nobis manifestis quod una substantia est perfectior altera, ita etiam forte est in indiuiduis eiusdem speciei quod unum habet plus de substantia et perfectiorem substantiam quam aliud, accipiendo perfectiorem modo quo dictum est. Accidentia autem que sunt in rebus materialibus, talia considerata secundum materiam, exponendo prout dictum est, sunt uariabilia, et ideo tale magis et tale minus suscipiunt quale dictum est de substantia, sicut albedo existens in corpore tricubito est perfectior albedine manente in corpore bicubito, tertio cubito absciso ». Godefroid fait ainsi entrer dans le cadre général des degrés de perfection ce qui était auparavant considéré comme un rapport accidentel à la grandeur (selon Aristote, Cat. 6, 5 b 7, occuper une surface plus grande ou moins grande ne change en rien l’intensité d’une blancheur).
Bailly (1960), Quodlibets, p. 212 : « Et quod hoc sequatur, probatio : quia tot erunt mutata esse quot forme, et ille erunt tot quot sunt gradus. Istos autem gradus oportet ponere infinitos cum non sit dare duo instantia in quibus mobile equaliter se habeat, et sit sub eodem gradu nisi ponatur quiescere. (...) Unde non uidetur saluari continuitas et unitas motus nec uitari transitus infinitorum actu in motu (...) Sed predicta poterunt saluari et inconuenientia uitari si ponatur quod mobile participet in toto motu eamdem formam imperfecte quam in termino motus participat perfecte ».
John Duns Scotus (2004), The Examined Report of the Paris Lecture. Reportatio I-A, éd. et trad. Allan Wolter et Oleg Bychkov, The Franciscan Institute, St Bonaventure (NY), l. I, d. 17, p. 2, q. 1, n. 92-93, p. 486-487.
Stephen Dumont (2009), “Godfrey of Fontaines and the Succession Theory”, p. 102.
Du moins contrairement à Scot dans la Lectura Parisiensis, car ce dernier l’utilise dans la Lectura d’Oxford (Lectura, l. I d. 17 p. 2, q.1, Opera Omnia t. XVII, Vatican 1966, n° 143, p. 226 : « igitur motus componeretur ex mutatis esse [...] »), ce qui, me semble-t-il, infirme l’idée que c’est à Paris que Scot a pris connaissance de la théorie de Godefroid et a commencé à la réfuter.
Lectura prima, L. I, dist. 17, q. 2, Médiathèque du Grand Troyes, ms. 992, f. 45rb l. 48 – 45va l. 2 : « Aliud dubium est quod mutatio ad formam accidentalem que est alteratio non erit continua set componeretur ex tot mutatis esse quot sunt gradus in essencia forme, puta albedinis uel caritatis » ; f. 16va l. 45-49 (parmi les « Additions », qui reflètent une secunda lectura de Jacques) : « Tertium dubium est quod secundum hanc positionem alteracio non esset motus continuus sed agregatio mutatorum esse, quoniam uidemus <quod> mutatio est corruptio unius et generatio alterius. Set per te in alteratione non est nisi corruptio gradus imperfecti forme et generatio gradus perfecti. Ergo non sunt ibi nisi mutata esse, quod est contra philosophum 6° physicorum ».
Voir Christopher Schabel (2018), “James of Metz’s Lectura on the Sentences”, in Roberto H. Pich et Andreas Speer (eds.), Contemplation and Philosophy: Scholastic and Mystical Modes of Medieval Philosophical Thought. A Tribute to Kent Emery, Jr., Leiden, Brill, p. 342-426.
Le Mans Bibliothèque Municipale, ms. 231, f. 152vb : « (…) si in augmentatione forme, forma precedens corrumpitur et sequens introducitur, sequitur quod alteratio non sit motus continuus, sed solum agregatio multorum esse quia illa mutatio est corruptio unius et generatio alterius. Hoc autem est contra philosophum 6° phisicorum, ideo, etc. ».
Voir ma discussion de cette attribution dans Solère 2020, « Dominican Debates on the Intensification of Qualities », p. 306-307.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 213-214. Jean (Quidort) de Paris attaque cette réponse the Bailly dans son Quodlibet I, q. VIII (Jean Quidort (1955), The First Quodlibet, p. 285).
Cf. Godefroid de Fontaines (1928), Quodlibet IX, q. 11, p. 249. Jacques de Metz, Lectura prima, L. I, dist. 17, q. 2, Troyes, ms. 992, f. 45va : « sicut in motu locali mobile non habet locum actu terminatum set in actu permisto potentie, sic quod alteratur non habet formam actu set in actu permisto potentie, et ideo sub forma et secundum formam potest continue uariari ».
Bailly (1960), Quodlibets, p. 214.
L. I, dist. 17, Universitätsbibliothek Graz, ms. 475, f. 13 rb : « (…) de minus calido efficitur magis calidum inquantum educitur calor qui erat in minus calido ut actus imperfectus in maiorem perfectionem ».
Hervé Nédellec (1647), In quatuor libros Sententiarum commentaria, l. I, dist. 17, q. 5, Paris, Denis Moreau & Fils, p. 98a, A : « fit tale augmentum per hoc quod forma eadem quae prius erat imperfecta fit perfectior (…) ».
Certes, Hervé a procédé un peu plus tard (après 1310) à une mise en ordre (ordinatio) de son commentaire, et c’est cette version qui a davantage circulé et a été éventuellement imprimée dans l’édition du dix-septième siècle que je cite. Mais comme en témoignent les manuscrits de Bordeaux, Bibliothèque Municipale 147, et de Troyes, Médiathèque du Grand Troyes 262, qui contiennent la version initiale, Hervé n’a guère modifié le texte de la question qui nous intéresse ici (q. 5 de la distinction 17 du livre I).
Dans les deux extraits suivants, je mets en italiques les passages parallèles. Nédellec, I Sent. d. 17, q. 5, p. 97a D – 97b A : « (...) quot sunt quae differunt secundum intensum et remissum, tot sunt formae differentes numero ab inuicem. Sed in quamlibet alteratione successiua sunt infinita talia. Ergo in qualibet alteratione sunt infinitae formae differentes numero. (...) Minor probatur, quia quot sunt nunc in toto tempore alterationis, tot sunt differentes gradus secundum intensum et remissum, quia in toto tempore alterationis non est dare duo nunc in quibus forma secundum quam alteratio sit, sit in eodem gradu. Sed in quolibet tempore sunt infinita nunc. (…) Hoc autem est inconueniens, quia motus et mutationes plurificantur secundum formas quae acquiruntur per motum ; et sic in qualibet alteratione essent infinitae mutationes in actu et infinita mutata esse ». Cf. Bailly, Quodl. III q. XV, p. 212 : « (…) tot erunt mutata esse quot forme, et ille erunt tot quot sunt gradus. Istos autem gradus oportet ponere infinitos cum non sit dare duo instantia in quibus mobile equaliter se habeat (…) quare sequitur quod erunt mutata esse infinita actu (…) Unde non uidetur posse saluari continuitas et unitas motus (…) ».
I Sent. d. 17, q. 5, p. 97a C.
Hervé Nédellec (1513), Subtilissima Hervei Natalis Britonis theologi acutissimi quolibeta undecim cum octo ipsius profundissimis tractatibus (…), f. 58vb-59va.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 214.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 214-215
Le dominicain thomiste Thomas de Sutton a particulièrement mis en œuvre la notion de mode dans ce contexte (il ne peut s’agir ici de Duns Scot ; ce dernier utilise aussi ce concept, mais Bailly parle de modes de la participation à la forme, et la théorie de Scot ne repose pas sur la notion de participation). Sur la thèse de Sutton, voir Jean-Luc Solère (2012), Revue Thomiste CXII/1, p. 190-196. Mais la carrière de Sutton s’est déroulée à Oxford. Il n’est donc pas évident que Bailly ait pu débattre, même indirectement, avec lui. Mais il est concevable que les vues de Sutton reflètent une solution qui avait cours dans les cercles dominicains-thomistes. Il faut aussi noter que dans son Quodlibet II, q. 10, pour étayer sa théorie Godefroid a également utilisé la notion de mode, qu’il a cependant abandonné par la suite (voir Jean-Luc Solère (2012), Revue Thomiste CXII/1, p. 178-181). Il est donc possible que la réponse ici critiquée par Bailly résulte d’une tentative de compromis entre d’une part l’exigence thomiste de la permanence de la même forme numériquement, et d’autre part la nécessité d’expliquer ses participations successives, ce que cette solution accomplit en distinguant la forme de ses modes pluriels et successifs. Nous avons vu plus haut (p. 4-6) et verrons encore (p. 13, n. 73), avec Pierre d’Auvergne, un exemple de ce genre de compromis.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 212. Voir plus haut, p. 4.
Nédellec, I Sent., d. 17, q. 5, p. 98 b A : « (…) forma remissa non opponitur formae intensae, quantum ad essentiam, sed quantum ad priuationem perfectionis ; et ideo priuatio perfectionis non manet, sed essentia ipsius formae manet ». Voir aussi ibid., p. 98a C : « Sed quando eadem forma quae prius erat remissa, postea sit intensa, unum oppositum non fit alterum, quia tales duae formae non opponuntur secundum se, sed secundum perfectionem et priuationem perfectionis, quae priuatio non manet quando facta est forma intensa, licet essentia in qua fundabatur talis priuatio maneat, quia illa per se non habebat oppositionem ad perfectionem sequentem (…) ».
Correctorium, l. I, d.17, a. 3 <q. 7>, Le Mans, ms. 231, f. 152vb : « (…) terminus ad quem non compatitur terminum a quo quantum ad id in quo ei opponitur ; hoc autem non est essentia forme quando intensum fit de remisso, sed priuatio perfectionis, et illa tollitur ».
Voir Phys. I, 7, 189 b 34 – 190 a 21.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 215-216.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 284-285.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 212-213.
Cf. ci-après dans la q. XVI cet argument, que Bailly rejettera : « secundum omnes doctores et secundum Philosophum VIII° Physicorum <7, 261 a>, eodem modo est augmentatio quantitatis in uiuentibus et intentio in qualitatibus » (Bailly (1960), Quodlibets, p. 219).
Pierre d’Auvergne, Quodlibet III, q. 13, BnF, ms. Lat. 15841, f. 25vb : « cum ex puero factus est vir sequeretur quod puer iam factus vir non esset idem numero homo. Cum etiam ex minori secundum quantitatis augmentum factum est maius, non maneret idem numero secundum quantitatem nisi in potentia tantum. Sed etiam <cum> aliquis, secundum qualitates primas simpliciter ad quarum alterationem sequitur alterationem omnium posteriorum, de minus tali fieret magis tale, sequeretur quod simpliciter non manet aliqua qualitas eadem numero in actu sed in potentia tantum, quare nec quantitas nec forma substantialis. Unde, in transmutatione minus talis ad magis tale sequeretur resolutio ad materiam primam, quod nullus concedit ». Jacques de Metz a discuté cette objection : « Set contra istam opinionem occurunt quedam dubia. Primum est quod uidetur quod forma iuuenis et senis non sit una. Forma enim requirit debitam dispositionem in materia. Hec autem non uidetur manere in sene et iuuene cum varietur essencialiter et continue, ut uidetur. Respondeo : forma prius et inmediatius unitur materie quam quecumque dispositiones, et ideo uariari possunt dispositiones essencialiter absque uariationem forme, nisi cum sit tanta uariatio dispositionum quod corrumpitur uel separatur forma, quod non est in sene et iuuene » (Lectura prima, Troyes ms. 992, f. 45rb).
L’idée de parties virtuelles comme voie moyenne entre la succession et l’addition leur vient peut-être de Pierre d’Auvergne. Dans son Quodl. III, q. 13, ce dernier pose la virtualité des parties comme statut intermédiaire entre actualité et potentialité, ce qui lui permet de dire que les degrés inférieurs ni ne demeurent en acte comme s’ils étaient simplement complétés par les parties d’essence ajoutées dans l’intensification, ni ne disparaissent en retournant à l’état de pure potentialité : « (…) non manet minus tale in magis tali, nec simpliciter in actu, nec simpliciter in potentia, idem numero. Igitur, relinquitur manere idem numero medio modo inter actum et potentiam, scilicet virtute, quod est plus quam esse in potentia tantum et minus quam esse in actu » (BnF, ms. Lat. 15841, f. 25vb).
Correctorium, Le Mans, ms. 231, f. 151va : « forma intensa non est diversa a remissa sicut totum a toto, sicut albedo a nigredine, sed magis sicut totum a parte, ita quod forma remissa se habet sicut pars et sicut id quod exceditur, sed intensa se habet sicut totum, non quidem secundum partes signabiles sed secundum partes virtuales. Vel potest dici quod actio terminatur ad aliud actu vel habitu ; habitu (…) sicut quando alimentum est conversum [ms : conversus] in alitum, materia alimenti, facta conversione, non est alia in actu ab alia materia, sed habitu potest dici alia, quia si per se fuisset habuisset esse distinctum ».
Bailly (1960), Quodlibets, p. 216-217. C’est un des arguments combattus par Jean (Quidort) de Paris, Quodlibet, q. VIII (Jean Quidort (1955), The First Quodlibet, p. 284 : « Praeterea. Philosophus secundo de Generatione (I.4, 319b 6) dicit quod differentia est inter <nutritionem> et augmentum, quia in <nutritione> manet idem alitum ; sed in augmento non manet idem quantum. Ergo in alteratione similiter non manebit eadem albedo vel qualitas intense vel remissa »).
Cf. Godefroid, Quodlibet II, q. 10, p. 145, et le commentaire de ce passage par Jean Céleyrette et Jean-Luc Solère (2002), « Godefroid de Fontaines et la théorie de la succession », p. 96.
Autrement dit, Bailly maintient la thèse d’Aristote selon laquelle c’est la forme qui assure la permanence de l’identité d’un être à travers l’incorporation de matériaux nouveaux (De generatione et corruptione, I.5, 321 b 22–24). Une condition pour qu’on puisse parler d’augmentation proprement dite est qu’elle se produise simultanément dans toutes les parties du corps concerné (321 a 19–20). Ainsi, lorsqu’une main croît, toutes ses parties augmentent d’une manière proportionnelle, de manière à ce que la nature de la main demeure (ibid., 321 b 28–290). C’est la forme qui définit cette proportion dans sa fixité. A travers le flux de la matière, la forme est donc comme un contenant toujours identique, dont le contenu serait sans cesse renouvelé (ibid., 321 b 24–25). Pour répondre au même problème, Godefroid avait proposé dans sa Question ordinaire 18 une distinction entre « chair selon l’espèce » (celle qui est fondamentale et stable dans l’individu) et « chair selon la matière » (celle qui est contingente, ajoutée et séparable). Voir Jean Céleyrette et Jean-Luc Solère (2002), « Godefroid de Fontaines et la théorie de la succession », p. 86-87, et Jean Céleyrette et Jean-Luc Solère (2009), « Edition de la question ordinaire n° 18 », p. 92 et 105. Bailly ne semble pas reprendre cette distinction.
Voir ci-dessus, section III, 2-b, p. 8.
Godefroid lui aussi admettait déjà des degrés virtuels en ce sens ; voir Godefroid de Fontaines (1904), Quodlibet II, éd. Maurice De Wulf et August Pelzer, dans Les Quatre premiers Quodlibets de Godefroid de Fontaines (Les Philosophes belges » t. 2), Louvain-Paris, Institut Supérieur de Philosophie – A. Picard, q. 10, p. 144 : « (…) non videtur recipere magis et minus secundum esse vel inesse nisi etiam recipiat secundum essentiam, ita quod ipsa essentia secundum se habeat multam latitudinem, continens scilicet multos gradus virtualiter et non actualiter secundum se ». Commentaire dans Jean-Luc Solère (2012), Revue Thomiste CXII/1, p. 176-180. Cependant, Godefroid semble avoir abandonné cette notion car il ne l’utilise pas dans les textes postérieurs à son Quodlibet II (lequel date de Pâques 1286).
Voir plus haut, section III, p. 6.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 223-224. Cf. ci-dessus, section III, 3e difficulté, (a).
Bailly (1960), Quodlibets, p. 217.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 217-218.
Voir Jean-Luc Solère (2006), “Was the eye in the tomb? On the metaphysical and historical interest of some strange quodlibetal questions”, in Christopher Schabel (ed.), Theological Quodlibets in the Middle Ages, The Thirteenth Century, Leiden, Brill, p. 506-558.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 213.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 218.
Bailly (1960), Quodlibets, p. 218-219.
« Thomiste » avec la restriction notée plus haut, note 11.
Haut de page