CARVIEW

MOTORHOMES

Select Language

HTTP/2 301 server: nginx date: Sat, 31 Jan 2026 11:01:36 GMT content-type: text/html content-length: 162 location: https://franchthi.wordpress.com/feed/ x-ac: 2.bom _dca MISS alt-svc: h3=":443"; ma=86400 strict-transport-security: max-age=31536000 server-timing: a8c-cdn, dc;desc=bom, cache;desc=MISS;dur=302.0 HTTP/2 200 server: nginx date: Sat, 31 Jan 2026 11:01:37 GMT content-type: application/rss+xml; charset=UTF-8 vary: Accept-Encoding x-hacker: Want root? Visit join.a8c.com/hacker and mention this header. host-header: WordPress.com vary: accept, content-type last-modified: Mon, 03 Feb 2025 18:57:45 GMT x-nc: HIT dca 158 content-encoding: gzip x-ac: 1.bom _dca BYPASS alt-svc: h3=":443"; ma=86400 strict-transport-security: max-age=31536000 server-timing: a8c-cdn, dc;desc=bom, cache;desc=BYPASS;dur=324.0 πληροφοριες για το σπηλαιο Φραγχθι https://franchthi.wordpress.com στην Κοιλαδα του Δημου Ερμιονίδας Mon, 03 Feb 2025 17:16:53 +0000 en hourly 1 https://wordpress.com/ https://s0.wp.com/i/buttonw-com.png πληροφοριες για το σπηλαιο Φραγχθι https://franchthi.wordpress.com Νεώτερες μελέτες Ιανουάριος 2025 https://franchthi.wordpress.com/2025/02/03/%ce%bd%ce%b5%cf%8e%cf%84%ce%b5%cf%81%ce%b5%cf%82-%ce%bc%ce%b5%ce%bb%ce%ad%cf%84%ce%b5%cf%82-%ce%b9%ce%b1%ce%bd%ce%bf%cf%85%ce%ac%cf%81%ce%b9%ce%bf%cf%82-2025/ https://franchthi.wordpress.com/2025/02/03/%ce%bd%ce%b5%cf%8e%cf%84%ce%b5%cf%81%ce%b5%cf%82-%ce%bc%ce%b5%ce%bb%ce%ad%cf%84%ce%b5%cf%82-%ce%b9%ce%b1%ce%bd%ce%bf%cf%85%ce%ac%cf%81%ce%b9%ce%bf%cf%82-2025/#respond Mon, 03 Feb 2025 16:42:18 +0000 https://franchthi.wordpress.com/?p=127 Ανάλυση 08:08, Τετάρτη 29 Ιανουαρίου 2025

Μία ισοτοπική ανάλυση στα διατροφικά μοτίβα των ανθρώπων της Μεσολιθικής και της Νεολιθικής Περιόδου στο Σπήλαιο Φράγχθι, πραγματοποιήθηκε από το πανεπιστήμιο Simon Fraser, το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού και το πανεπιστήμιο της Μπολόνια.

Το Σπήλαιο Φράγχθι, με θέα τον Όρμο της Κοιλάδας, στον Αργολικό Κόλπο, είναι ένας από τους σημαντικότερους προϊστορικούς χώρους της Ελλάδας, ο οποίος καλύπτει περίπου 40.000 χρόνια κατοίκησης. Ο χώρος είναι ασύλληπτης φυσικής ομορφιάς με ψηλό, θολωτό τόξο στην είσοδο του σπηλαίου που προσκαλεί τους επισκέπτες σε ένα εξωπραγματικό σκηνικό.

Με τις πρώτες ανασκαφές να έχουν πραγματοποιηθεί μεταξύ του 1967 και το 1979, προσφέρει καταγραφές της Ανώτερης Παλαιολιθικής έως τη Νεολιθική Εποχή. Η μετάβαση από την Μεσολιθική στη Νεολιθική Εποχή, χαρακτηρίζεται ανά την Ευρώπη, με την ανάπτυξη της γεωργίας και τη διατροφική αλλαγή, από τις θαλάσσιες πηγές στις χερσαίες, ειδικά στις παράκτιες περιοχές.

Προγενέστερες ισοτοπικές μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί στο Σπήλαιο Φράγχθι, υποδηλώνουν ελάχιστη πρόσληψη θαλασσινών, παρά την παράκτια τοποθεσία.

Οι μέθοδοι ανάλυσης και τα ευρήματα στο σπήλαιο Φράγχθι στην Αργολίδα

Στη μελέτη με τίτλο «Ισοτοπική διατροφική ανάλυση με υψηλής ανάλυσης ισότοπα των ανθρώπων της Παλαιολιθικής και της Νεολιθικής Εποχής στο σπήλαιο Φράγχθι, στην Αργολίδα», η οποία δημοσιεύτηκε στο PLOS ONE, οι ερευνητές εξέτασαν ισοτοπικά δεδομένα από το κολλαγόνο των οστών πέντε ανθρώπων και έξι ζώων από τα Μεσολιθικά και Νεολιθικά στρώματα του Σπηλαίου Φράγχθι.

Ανάλυση με φασματομετρία επιτάχυνσης μάζας, επαλήθευσε την ύπαρξη δύο ανθρώπων της Παλαιολιθικής Εποχής (8700–8500 π.Χ.) και τριών ατόμων από την Μέση Νεολιθική Εποχή (6600–5800 π.Χ.).

Εκμαιεύθηκε κολλαγόνο, το οποίο αναλύθηκε για μικτά σταθερά ισότοπα διοξειδίου – 13 (δ13C) και αζώτου -15 (δ15N), καθώς και ανάλυση σταθερού ισοτόπου ειδικής ένωσης (CSIA) των ατομικών αμινοξέων. Η χρονολόγηση με ραδιοάνθρακα πρόσφερε το χρονικό πλαίσιο, ανάγοντας δύο άτομα στην Παλαιολιθική (8700–8300 π.Χ.), και τρία στην Μέση Νεολιθική Περίοδο (6600–5800 π.Χ.).

Εφαρμόστηκαν πρότυπα ειδικά για αμινοξέα, μεταξύ των οποίων αλλαγές στις συγκρίσεις του άνθρακα -13 (Δ13C) και του αζώτου -15 (Δ15N), για τη διαφοροποίηση των διατροφικών πηγών και την αξιολόγηση των τροφικών θέσεων. Οι τιμές του ανθρώπινου διοξειδίου – 13 (δ13C) και του αζώτου – 15 (δ15N), μαρτυρούν χερσαία διατροφή με κυρίαρχη τη ζωική πρωτεΐνη και ελάχιστη κατανάλωση θαλασσινών.

Δεν υπάρχουν ισοτοπικά αποτυπώματα που να υποδηλώνουν ουσιαστική πρόσληψη ψαριών ή άλλων θαλάσσιων διατροφικών πηγών. Βασικά αμινοξέα, όπως η φαινυλαλανίνη (Phe) και η βαλίνη (Val) τα οποία χρησιμεύουν ως διατροφικοί βιοδείκτες, στο πεδίο των χερσαίων καταναλωτών φυτών C3.

Πρότυπα βασισμένα στο άζωτο, όπως αλλαγές στο άζωτο -15 ανάμεσα στο γλουταμικό οξύ και τη φαινυλαλανίνη (Δ15NGlu-Phe), αποκάλυψαν τροφικές σχέσεις που συνδέονται με υψηλή πρόσληψη πρωτεΐνης απ’ το χερσαίο έδαφος.

Μία ισοτοπική ανάλυση αποκάλυψε προϊστορικές διατροφικές πρακτικές των Ελλήνων – τα εντυπωσιακά αποτελέσματα που μαρτυρούν μια καθοριστική μετάβαση του ανθρώπινου πολιτισμού. Φωτογραφία: PLOS ΟΝΕ

Η ΠΗΓΗ: PLOS one

η μελετη https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0310834

Abstract

Franchthi Cave, in the Greek Peloponnese, is a well-known Paleolithic, Mesolithic and Neolithic site, with several human burials. In many parts of Europe there is clear evidence from archaeological and isotopic studies for a diet change between the Mesolithic and Neolithic periods. This is especially the case in coastal contexts where there is often a shift from predominantly marine food diets in the Mesolithic to terrestrial (presumably domesticated) foods in the Neolithic. However, at Franchthi Cave previous isotope research did not show changes in diets between these two periods, and also showed relatively little input from marine foods in diets in either time period, despite the coastal location of the site and the presence of marine shellfish and fish, including tuna. High-resolution compound specific amino acid isotope analysis reported here from humans from the Lower Mesolithic and Middle Neolithic periods confirms the previous bulk isotope results in showing little or no consumption of marine foods in either time period. However, it is important to note that our isotopic sample does not come from episodes when tuna is abundant and therefore do not cover the whole range of known diets from the site. Conversely, in our sample there is some evidence of marine food consumption (likely seaweed) by sheep in the Neolithic period. We also report here five direct AMS radiocarbon dates for the five analyzed humans from the site.

Figures

Citation: Martinoia V, Papathanasiou A, Talamo S, MacDonald R, Richards MP (2025) High-resolution isotope dietary analysis of Mesolithic and Neolithic humans from Franchthi Cave, Greece. PLoS ONE 20(1): e0310834. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834

Editor: Peter F. Biehl, University of California Santa Cruz, UNITED STATES OF AMERICA

Received: January 19, 2024; Accepted: September 6, 2024; Published: January 17, 2025

Copyright: © 2025 Martinoia et al. This is an open access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution License, which permits unrestricted use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author and source are credited.

Data Availability: All relevant data are within the manuscript and its Supporting information files.

Funding: This study was funded by three grants: M.P.R. received funding from the National Science and Engineering Research Council (NSERC, https://www.nserc-crsng.gc.ca/index_eng.asp) (Grant 2021-03678), the Canada Research Chairs Program (CRC, https://www.chairs-chaires.gc.ca/home-accueil-eng.aspx) (Grant 950-231396), and the Canada Foundation for Innovation (CFI, https://www.innovation.ca) (Grant 2018-35854). The funders had no role in study design, data collection and analysis, decision to publish, or preparation of the manuscript.

Competing interests: The authors have declared that no competing interests exist.

Introduction

Franchthi Cave is today located on the southwestern shore of the Argolid peninsula of the Peloponnese, overlooking the Bay of Koilada (Fig 1). Thomas W. Jacobsen (Indiana University) directed the excavation of the cave between 1967 and 1979 in collaboration with the University of Pennsylvania and the American School of Classical Studies at Athens [1]. There are nearly 40,000 years of stratigraphic sequence in the cave, from the earliest Upper Paleolithic through the Final Neolithic [2–6]. In the Greek peninsula, few other sites have produced a stratigraphic sequence for prehistory as continuous as Franchthi (e.g., Klisoura cave in the Argolid and Theopetra in Thessaly) [7, 8]. Franchthi is therefore a crucial site to advance our understanding of pre-Neolithic Greece specifically, and of the Mesolithic—Neolithic transition in Europe more generally.

Download:

PPT

PowerPoint slide
PNG

larger image
TIFF

original image

Fig 1. Geographical location of Franchthi Cave.

https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834.g001

In fact, the origins and development of agriculture marked the transition from the Mesolithic to the Neolithic, thus constituting a pivotal turning point in the prehistory of Europe [9]. The Mesolithic—Neolithic transition was accompanied by significant changes in human lifestyle and greatly influenced human subsistence strategies [10], leading to the development of new agropastoral economies all over Europe. Furthermore, isotopic evidence has shown that dietary patterns changed significantly with the onset of the Neolithic period across Europe [9, 11]. As the Neolithic began, most coastal European communities have been shown to have shifted from the typical Mesolithic marine-based diet to one dominated almost exclusively by terrestrial resources with the arrival of the “Neolithic package” [9, 11–17].

In contrast, some research [18, 19] suggests that coastal Mesolithic hunter-gatherers in the Mediterranean may have not relied significantly, if at all, on the consumption of aquatic resources for sustenance. As a matter of fact, the dietary adaptations of Mesolithic communities in the Mediterranean are often assumed to have been different from the maritime-focused hunter-gatherer economies that developed along the Atlantic and Baltic coasts [18]. This is because of the Mediterranean’s peculiar biogeographical qualities (e.g., low intertidal area and primary productivity), which are considered to be the cause for a general lack or insufficiency of aquatic food resources to sustain human populations, especially during the Holocene [20]. Nonetheless, marine mammals, fish and mollusc remains can still be found in most zooarchaeological assemblages from Mediterranean Mesolithic coastal sites, indicating that, at the very least, the regular terrestrial-based diet was supplemented by the occasional intake of aquatic resources [18].

Specifically in the Aegean, it has been noted [21, 22] that prehistoric fishing strategies were characterized by two distinct exploitation patterns. The first one was focused on year-round coastal and nearshore fishing and shellfish gathering activities and was practiced from the Mesolithic throughout the entire Neolithic. Conversely, the second type of marine exploitation pattern, observed at sites like Cyclops cave in the Sporades [23–27], appears to have been more focused toward seasonal fishing of pelagic resources like tunas and mackerels (even though all coastal resources still remained heavily exploited in the early phases of the Mesolithic). This latter pattern is considered to have been generally confined within the Mesolithic period and to not have continued in the Neolithic [21]. The occupants of Franchthi seem to have practiced the first pattern of marine resources exploitation in the early phases of the Mesolithic (characterized by a significant presence of marine shell remains) and shifted towards the second during the Upper Mesolithic (when remains of bluefin tuna dominate the faunal assemblages). However, the exploitation of sea resources at Franchthi did not stop with the beginning of the Neolithic.

During the Lower Mesolithic (LM), which dates to the 10^th millennium BP in correspondence with the euthermic climatic phase of the Preboreal [28, 29], Franchthi Cave was located up to 2 kilometers from the coast, above a grassy coastal plain divided by a river [30, 31]. The palaeobotanical assemblage during this period is characterized by a remarkable amount (~28,000) of seeds—predominantly from fruits (e.g., pistachios [Pistacia sp.], pears [Pyrus amygdaliformis], and almonds [Prunus dulcis]), wild legumes (e.g., lentils [Lens culinaris]), and wild cereals (e.g., oats [Avena sativa] and barley [Hordeum vulgare]) [28, 32, 33]. The LM zooarchaeological assemblage reveals the preferential hunting of deer (Cervus elaphus) and wild boar (Sus scrofa), while the remains of aurochs (Bos primigenius), fox (Vulpes vulpes), and hare (Lepus europaeus) see a slight reduction compared to previous periods [19]. Conversely, a substantial number of land snails (Helix figulina)—totaling roughly 55,000 shells—were also recovered from LM layers in just two of the four excavated trenches and were likely a consistent part of the human diet [28].

Additionally, the number of marine shells, collected year-round [34], sees a dramatic increase in the LM (~16,000 shells) in comparison to the previous Final Paleolithic period (~1,800 shells) [30]. While there has been some debate around their consumption [see: 28], it is now widely accepted [28, 35] that certain species of marine molluscs served an exclusively ornamental function and were not consumed during this period with only species like Patella, Hexaplex, and Cerastoderma being likely consumed as food, although sporadically. Perlès notes further that this infrequent consumption of molluscs is in line with the small amount of shallow-water fish bones (e.g., eels [Conger conger], sea breams [Sparid], and mullets [Mugil cephalus]) recovered from the LM layers at Franchthi, overall pointing towards a reduced exploitation of marine resources compared to some earlier phases.

There is therefore no doubt that this combination of natural shelter and abundant resources in a favorable climatic condition played an important role in supporting human activity at Franchthi Cave during the LM. As for the nature of this activity, the presence of ten human burials (incomplete remains of eight interments and two cremations) and several more individuals represented in bone scatter in the LM layers attest to the use of the cave for disposal of the dead as well as a place for the living [36]. Perlès [28] goes so far as to suggest that during this period the cave was used specifically as a burial ground, rather than serving as a seasonal or year-round habitation center for hunter-gatherer groups. Specifically, the hypothesis of Franchthi being visited repeatedly and at all times of year as a “place for the dead” [28 p123] during the LM would be supported by the elevated number of seed remains (possibly consumed in the context of ritual feasting) and perforated sea shells (used as ornaments)–which strongly suggests (especially by Perlès) the undertaking of ritualistic or ceremonial activities [28, 37], although this evidence does not negate the possibility that the cave may have been used as a place of occupation and other activities “by the living” as well.

The Upper Mesolithic period at Franchthi saw a marked increase in the exploitation of marine resources. Specifically, tuna remains dominate the fish assemblage from this period [19, 33, 38], underscoring the intensification of open and deepwater fishing practices and the importance of tuna as a key dietary component for the Franchthi foragers. Unfortunately, this study did not include the analysis of human remains from the Upper Mesolithic phase.

The onset of the Neolithic with agriculture and food production being the predominant economic strategy at Franchthi is accompanied by some changes: the use of the site expands from the cave to a sector which is today located on the beach (Paralia), although it is not clear if during the Final Neolithic this area was used for habitation or ritual purposes [39]. Fishing activities experience a significant decline during the Initial Neolithic period (8650–8450 cal. BP), followed by an increase during the Early (8450–7800 cal. BP) and Middle Neolithic (7800-7300cal. BP) [40]. Domestic species (e.g., ovicaprids [Ovis aries and Capra hircus], cattle [Bos taurus], and pigs [Sus scrofa]) dominate the assemblages throughout the entire Neolithic, while small game (i.e., fish, birds, and mammals) is present in higher percentages in the Early and Middle Neolithic compared to the subsequent Early Late Neolithic 1 period [40]. The Middle Neolithic, specifically, saw an increase in the importance of both pigs and fish. This, in association with a more intense use of the Paralia and the abundance of ceramic remains, suggests that frequentation of the settlement peaked at this time [40].

After the Middle Neolithic, fish levels at Franchthi see some fluctuations. During the Early Late Neolithic (ELN1; 7300–6800 cal. BP), the number of fish remains drop to <1% of total faunal remains, but notably increases again during the ELN2 (6800–6500) [41, 42], when “fish increases to 20–40% of the total bulk of animal bones” [3 p66]. Lastly, during the Final Neolithic (6500–5700 cal. BP), fishing activities decrease once more [40].

Previous isotope studies on the human and faunal remains from Franchthi Cave [43–45] suggested that during both the Mesolithic and the Neolithic, the occupants of this site consumed a varied diet based exclusively on terrestrial resources [45]. Similarly, none of the individuals from Mesolithic—Neolithic Franchthi previously analyzed for bulk collagen stable isotope analysis (SIA) seemed to show δ¹⁵N values consistent with a more than minor consumption of marine resources, despite the proximity of this site to the Mediterranean waters and the zooarchaeological record recovered from the Mesolithic layers [45].

Given these premises, it becomes clear that a deeper and more detailed understanding of the subsistence strategies of the individuals who occupied Franchthi during the Mesolithic and the Neolithic periods is needed. In this paper we therefore present new bulk collagen and compound-specific stable isotope data, as well as new radiocarbon dates, to investigate human diet at Franchthi Cave during the Lower Mesolithic and Middle Neolithic periods and to add to our current knowledge of human subsistence strategies in the coastal Mediterranean during the Holocene.

CSIA-AA offers the potential to overcome some of the limitations posed by bulk tissue stable isotope analysis (SIA) in the study of paleodiets (e.g., source equifinality, dietary complexity, baseline isotopic variability, and metabolic isotopic fractionation), providing a more detailed understanding and interpretation of trophic levels and resource consumption than bulk SIA [46, 47]. The significance of the application of this technique to Franchthi Cave is twofold. On the site-specific level, Franchthi Cave offers an ideal context to investigate human subsistence patterns since it presents a continuous stratigraphy spanning pivotal periods in human prehistory, such as the Meso-Neolithic transition. This is particularly important in Greece as this is the first area in Europe where the Neolithic began [6, 29, 48]. On a broader scale, the use of this technique contributes to further our understanding of the variability of the dietary adaptations of Mesolithic and Neolithic populations in the Mediterranean region.

Material

The material is kept at the Nafplion Archaeological Museum (Greece). All necessary permits were obtained for the described study, which complied with all relevant regulations. The permits to analyze the remains were issued by the Greek Ministry of Culture to M. Richards. A total of 49 human and faunal bone fragments from the Mesolithic and Neolithic layers at Franchthi were analyzed for bulk collagen stable isotope analysis (SIA) at the Max Plank Institute for Evolutionary Anthropology (S7 Table). Of these, five human and six faunal remains produced enough collagen to be used for compound-specific isotope analysis of individual amino acids (CSIA-AA) (Table 1) and were therefore sent to the Isotope Laboratory, Department of Archaeology, Simon Fraser University (Canada), where they were reanalyzed for δ¹³C, δ¹⁵N, and δ³⁴S bulk collagen SIA and analyzed for CSIA-AA. The five humans selected for CSIA-AA were also pretreated for radiocarbon analysis at the BRAVHO Laboratory (University of Bologna, Italy) and analyzed for ¹⁴C at the Curt-Engelhorn Center for Archaeometry in Mannheim (Germany).

Download:

PPT

PowerPoint slide
PNG

larger image
TIFF

original image

Table 1. List of samples selected for CSIA-AA.

https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834.t001

Methods

Bulk stable isotope analysis

For the 49 MP-EVA samples, the collagen was extracted following the protocol described by Müldner and Richards [49]. Specifically, 250–450 mg of bone were cleaned via mechanical abrasion and demineralized in 0.5 M HCl at 4°C for several days. Once demineralized, the samples were rinsed with distilled water and gelatinized at 75°C for 48 hours in a pH 3 HCl solution. After using 9ml Ezee filter separators for the removal of reflux-insoluble residues, the remainder of the solution was filtered through 30-kDa MWCO ultrafilters. The supernatant >30-kDa fraction was frozen for 24 hours and then lyophilized for δ¹³C and δ¹⁵N EA-IRMS (Elemental Analysis with Isotope Ratio Mass Spectrometry) analysis.

Radiocarbon analysis

The selected five human samples were prepared for radiocarbon analysis following the pre-treatment protocol described by Talamo and Richards [50] and Talamo et al. [51]. In brief, samples were demineralised in HCl 0.5 M at 4°C until soft and CO₂ effervescence had stopped, with HCl changed twice per week. The demineralised samples were treated with NaOH 0.1 M for 30 min to remove humic acid contamination and then re-acidified in HCl 0.5 M. Samples were then gelatinised in HCl pH3 at 75°C for 20 h before being filtered to remove particles >60–90 μm (Ezee filters, Elkay Labs, UK) and ultrafiltered to concentrate the >30 kDa fraction (Sartorius VivaSpin Turbo 15). Filters were precleaned prior to use [51, 52]. The >30 kDa fraction was lyophilised for 48 h and the collagen was immediately weighed to determine the collagen yield as a percentage of the dry sample weight.

All extracts were characteristic of well-preserved collagen [51] so were submitted for dating via Accelerator Mass Spectrometry (AMS). The extracts were sent to the Curt-Engelhorn Center for Archaeometry in Mannheim, Germany (CEZA, lab code: MAMS), where the collagen was combusted to CO₂ in an elemental analyzer (EA) and converted catalytically to graphite, before being measured on a MICADAS AMS [53].

CSIA-AA

Preparation of the samples for CSIA-AA involved hydrolysis and derivatization of the collagen amino acids as follows. 1 mg of lyophilized collagen was hydrolyzed in 6M HCl for 20 hours, evaporated under a gentle stream of nitrogen, and then placed in a heat block at 110°C for 24 hours. The samples were subsequently evaporated under a gentle stream of N₂ at room temperature, dissolved in a weak acid and frozen overnight. Three internal (QC) collagen standards (SRM-1 [seal collagen], SRM-2 [deer collagen], SRM-3 [commercial bovine collagen]) were processed and analyzed together with the collagen samples.

The following control standards were prepared before proceeding with derivatization:

Two AA mixtures containing the following amino acids: alanine (Ala), glycine (Gly), valine (Val), leucine (Leu), threonine (Thr), serine (Ser), proline (Pro), aspartic acid (Asp), glutamic acid (Glu), hydroxyproline (Hyp), lysine (Lys), and phenylalanine (Phe). The δ¹³C and δ¹⁵N values of these AAs were previously analyzed using EA-IRMS, with the exception of Gly (USGS65) and Val (USGS74), for which certified values exist;
One QC mix containing Gly, Glu, Pro, and Val;
150 μL of an internal norleucine (Nle) standard that was added to all samples and standards.

The derivatization of all the samples and standards was performed using N-acetyl isopropyl (NAIP) esters, as described by Corr and colleagues [54]. GC-C-IRMS analysis of the δ¹³C and δ¹⁵N values of the derivatized AAs was also performed at the Archaeology Isotope Laboratory, Department of Archaeology, Simon Fraser University (Canada).

For carbon CSIA-AA we used a VF-23ms column (Agilent), whose specs are 60 m x 0.32 mm x 0.15 μm film thickness. Prior to each run the reactor was oxidized for 60 minutes, followed by a backflush (BF) for 60 minutes. Each sample and standard were additionally subjected to a seed oxidation of 2 minutes followed by a BF of 2 minutes. Injection occurred at 250°C with a flow of 1.5 ml/min (injection volume is 1.1 μL). The oven program is 70°C for 0.5 minutes, increase at a rate of 15°C/min to 120°C, then increase at a rate of 2°C/min to 180°C, then increase at a rate of 5°C/min to 250°C, where it is held at this final temp for 21 minutes.

For nitrogen CSIA-AA we used a custom DB-35 column (Agilent), whose specs are 60 m x 0.32mm x 0.50 μm film thickness. Prior to each run the reactor was oxidized for 30 mins then BF for 60 minutes. Each sample and standard were additionally subjected to a seed oxidation of 0.2 min (12 seconds) then BF for 0.4 minutes (24 seconds). Injection occurred at 240°C with a flow rate of 1.3 ml/min, and the injection volume was also 1.1 μL. The oven program is 60°C for 2 minutes, then the temperature was increased at a rate of 15°C/min to 120°C, then increased at a rate of 2°C/min to 210°C where it was held for 1 minute. Then the temperature was increased again at a rate of 5°C/min to 280°C, where it was held for 18 minutes.

Results and discussion

Bulk stable isotope analysis

Of the 49 original samples analyzed at MP-EVA, only 27 produced enough collagen for EA-IRMS analysis (Table 2 and Fig 2). Of these, 11 were reanalyzed at Simon Fraser University. Specifically, we selected only human and faunal samples that had a C:N ratio between 3.2 and 3.6, an extracted collagen mass of >2 mg and a %collagen as close as possible to 1 (in our case, >0.7) to ensure that enough material would be available after the SFU re-run for bulk tissue isotope analysis (which also included δ³⁴S analysis). Since the values obtained at MP-EVA and those obtained at SFU are extremely similar, but not all 27 samples were reanalyzed at Simon Fraser University, in this section only the δ¹³C and δ¹⁵N bulk SIA results will be discussed, using the MP-EVA values for consistency purposes. At SFU, δ³⁴S values were also calculated for the samples that presented enough collagen to perform sulfur SIA, specifically for three humans (SSFU 2705–2707), two ovicaprids (SSFU 2715 and 2716), and one canid (SSFU 2713). The δ³⁴S values for these samples, are reported in Table 2 and are consistent with the location of the site near the coast [55, 56].

Download:

PPT

PowerPoint slide
PNG

larger image
TIFF

original image

Fig 2. Bulk δ¹³C and δ¹⁵N results for the Mesolithic and Neolithic samples from Franchthi (S-EVA values).

https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834.g002

Download:

PPT

PowerPoint slide
PNG

larger image
TIFF

original image

Table 2. List of the bulk δ¹³C and δ¹⁵N isotope analysis for Mesolithic and Neolithic humans and animals from Franchthi Cave.

https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834.t002

For the Mesolithic period, the three cervids (S-EVA 4118, 4119, and 4132) and the red deer (4130) display a mean δ¹³C value of -21.2‰, which is consistent with herbivores relying on a C₃ diet. Their δ¹⁵N values, however, are more variable, with 4118, 4119, and 4130 showing δ¹⁵N values below 6‰, while 4132 displays a nitrogen value of 6.5‰. The δ¹⁵N value of 4132 is higher than that of the wild boar for the same period (4129, δ¹⁵N: 5.8‰). While the elevated δ¹⁵N values for the cervid might be caused by a number of factors (e.g., the age of the specimen and/or the possibility of it grazing on ¹⁵N-enriched soils or seaweed) [57, 58], the relatively low values displayed by the wild boar might indicate that, despite being an omnivore, this specimen fed exclusively on C₃ terrestrial plants.

The two canids and the feline from the Mesolithic layers at Franchthi also cluster together, displaying very similar δ¹³C (between -19.5 and -19.0‰) and δ¹⁵N values (between 7.4 and 7.9‰), which are consistent with a diet enriched in terrestrial animal protein expected for these animals. Lastly, the only specimen of tuna available for the Mesolithic shows the highest carbon and δ¹⁵N values (-14.1 and 8.7‰, respectively) among the Mesolithic animals. Although a δ¹⁵N value of 8.7‰ is slightly depleted compared to what would be expected from a marine environment, it is consistent with the δ¹⁵N values observed for bluefin tuna (T. thynnus) in several isotopic studies [59–61].

The Mesolithic humans show δ¹³C values ranging from -18.4 to -22.1‰ and δ¹⁵N values spanning from 6.4 to 10‰. Two individuals in particular (4144 and 4148) display relatively high δ¹⁵N values (8.1 and 10.0‰) and both the lowest (-22.1‰) and highest (-18.4‰) δ¹³C values of all the Mesolithic samples (with the exception of the tuna). These values indicate that individual 4144 consumed significant amounts of terrestrial animal protein. For individual 4148, given the age at death of around 6–8 months, these values would be consistent with the isotopic shift observed during breastfeeding. Specifically, during the breastfeeding period, infants typically exhibit an increase of approximately 1‰ in δ¹³C and 2–3‰ in δ¹⁵N compared to maternal values [62, 63]. This would imply that the mother of individual 4148 likely had isotopic values within the ranges observed in the other adult individuals in the sample, therefore indicating a terrestrial diet.

The Neolithic samples show a similar isotopic picture to the Mesolithic ones. Once again, the red deer shows the lowest δ¹³C and δ¹⁵N values of all the faunal remains. Conversely, the Neolithic sheep/goats display some variety in both their δ¹³C and δ¹⁵N values, with specimen 4142 having the highest δ¹³C (-18.1‰) and δ¹⁵N (6.8‰) values of all the ovicaprids. These values suggest that this animal possibly grazed on grasses growing on ¹⁵N-enriched soils [58]. More likely, however, we here hypothesize that this specimen either foddered on crops grown using seaweed—a practice observed for Neolithic sheep in Scotland as well [57, 64]—or was intentionally brought to graze directly on seaweed on the shorefront.

The presence of edible red, green, and brown seaweeds is well-attested in Greece, with comprehensive reviews of the different genera and species present today in the coastal areas of Aegean Sea published by Tsiamis and colleagues [65–67]. While it cannot be definitively determined which specific edible seaweed species were present during the Neolithic at Franchthi, the current abundance and diversity of edible seaweeds in the South Aegean make it plausible to assume that (at least some of) these species were also available in the past and possibly utilized as a soil fertilizer and/or as a food resource by both animals and humans.

The Neolithic pig and the canid show similar carbon (-19.8 and -19.2‰, respectively) and nitrogen (7.2 and 7.8‰, respectively) values, which are indicative of an omnivorous diet where the contribution of terrestrial animal protein was significant. In fact, it has been extensively proven [40] that the dogs at Franchthi fed on food scraps of animals left behind by humans, especially during the Neolithic. Based on the SIA results, this seems to have been true for the pigs as well. Lastly, the tuna from the Neolithic layers shows similar values to the one from the Mesolithic.

The Neolithic humans show some variability both in their δ¹³C and δ¹⁵N values. Individual 4151 has the lowest δ¹³C values (-22.8‰) but a δ¹⁵N value similar to those of the dog and the pig, which suggests that this individual consumed a mixed diet consisting of C₃ plants and a significant amount of terrestrial animal protein. Two individuals (4153 and 4155) plot together with the canid and the pig as well, having higher δ¹³C values than 4151. This is an indication that these individuals relied intensively on the consumption of terrestrial animal protein but, unlike 4151, possibly consumed some marine resources as well. Lastly, individuals 4150 and 4154 show the highest δ¹⁵N values (9.7 and 8.7‰, respectively). Their δ¹³C values, however, are in the range of the values observed for the herbivores/omnivores for the same period—and are similar to the δ¹³C values observed for 4148 (Mesolithic human). We therefore argue that the isotope values for these two individuals reflect either the consumption of animals with nitrogen-enriched values (e.g., some of the ovicaprids) or of small quantities of marine resources.

Overall, the bulk isotope results suggest the Lower Mesolithic and Middle Neolithic humans from Franchthi here analyzed had a diet consisting primarily of terrestrial resources, with a few cases possibly pointing towards a small or occasional contribution from marine foods. To further examine the diet of the Lower Mesolithic and Middle Neolithic individuals from Franchthi Cave and to investigate whether—and to what extent—the contribution of marine resources into the humans’ diet is supported by amino acid data, we conducted CSIA-AA, which provides a comprehensive and high-resolution evaluation of the relative dietary contribution to tissue isotopic values [68, 69].

Radiocarbon dates

Radiocarbon analysis results (Table 3) revealed that of the five humans, two (SSFU 2705 and 2706) are from burials that belong to the Lower Mesolithic (LM) period and the three others (SSFU 2707, 2708, and 2709) from burials from the Middle Neolithic (MN). The LM dates are compatible with previous radiocarbon datings of this phase, which has yielded calibrated dates of 8700–8300 B.C. (1σ) or 9120–8230 B.C. (2σ) [70]. No radiocarbon dates are available for the faunal remains considered in this study, but these samples have been attributed broadly to the Mesolithic and Neolithic based on their stratigraphic position at the time of their excavation. Radiocarbon dates were calibrated using the Reimer et al. calibration curve [71].

Download:

PPT

PowerPoint slide
PNG

larger image
TIFF

original image

Table 3. Radiocarbon dates for the five Franchthi humans.

https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834.t003

CSIA-AA

Quality controls.

By plotting the δ¹³C and δ¹⁵N values of proline (Pro) against hydroxyproline (Hyp), amino acid data can be quality checked to ensure that collagen was sufficiently well-preserved, and that the derivatization procedure was successful, as was instrument performance [69, 72–74]. This is because the post-translational modification of Pro into Hyp, in which the carbon-hydrogen (C-H) bond oxidizes into a carbon-hydroxyl (C-OH) bond, does not cause a C or N atom exchange. Therefore, the C and N values of both these AAs should be the same (i.e., the expected regression line for the Hyp values as a function of the Pro values should be close to x = y, or R² = 1). As can be observed in Fig 3, the samples from Franchthi Cave analyzed for this study show proportional δ¹³C_Pro-Hyp and δ¹⁵N_Pro-Hyp correlations, with R² values of 0.87 and 0.93 and p-values of 1.4435×10^-5 and p = 8.2337×10^-7 respectively, thus indicating good quality of the amino acid data.

Download:

PPT

PowerPoint slide
PNG

larger image
TIFF

original image

Fig 3. A) δ¹³C and (B) δ¹⁵N values of proline vs. hydroxyproline for quality controls.

https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834.g003

Isotopic measurements of a quality control mix (QCmix) and the three internal collagen quality control (QC) standards were used for the evaluation of the quality of both the derivatization step and the instrumental analysis. Isotope results for long-term measurements of the carbon and δ¹⁵N values of the QC standards and QCmix are presented in S3 and S4 Tables.

δ¹³C_AA.

The study of the carbon isotope compositions of amino acids (AA) relies on the distinction between essential and non-essential amino acids. In humans, essential amino acids (AA_ESS) cannot be synthesized by the body and are therefore assimilated via direct routing from dietary protein sources with little to no isotopic discrimination between consumers and their diet (i.e, Δ¹³C_{consumer-diet} ≈ 0‰) [75–79]. Hence, AA_ESS provide a fingerprint of the carbon isotopic variability at the base of the food chain [80–83]. Conversely, non-essential amino (AA_NESS) are produced by the body via de novo synthesis reactions from AA_ESS or protein, carbohydrates, and fats (PCF), which cause significant isotopic discrimination between consumers and their diet (Δ¹³C_{consumer-diet} ≠ 0‰).

The δ¹³C_AA values obtained for the humans and fauna from Franchthi Cave (S1 Table) have been here compared to those published by Honch et al. [84], which we used as “control groups” for the four major dietary groups (C₃, C₄, high marine protein and high freshwater protein consumers). It has been shown [72, 84] that valine (Val) and phenylalanine (Phe), two AA_ESS, are effective in discriminating between high marine protein (HMP) and high freshwater protein (HFP) consumers versus consumers whose diets rely on terrestrial plants. This is because, like all AA_ESS,_, Val and Phe cannot be synthesized by the body and are therefore absorbed via direct routing by the organism through the consumption of dietary protein and undergo very little isotopic fractionation between the diet and the bone collagen of a consumer [75, 77]. Thus, they are considered to be reflecting the isotopic variability at the base of the food chain [80–83].

Webb and colleagues [83] have suggested that the low δ¹³C_Phe values observed in HFP consumers may result from the presence of terrestrial carbon (which tends to have a ¹³C-depleted signature compared to marine carbon) in the carbon pool of rivers and lakes. In terms of Val, HMP consumers usually display high δ¹³C_Val values, while terrestrial consumers tend to have low δ¹³C_Val values [84]. The δ¹³C_Phe vs. δ¹³C_Val proxy allows for the distinction between the four major dietary groups, with terrestrial plant consumers falling on a x = y line (R² = 1), and high aquatic protein (HFP and HMP) consumers generally plotting below this line [72, 84].

As shown in the δ¹³C_Phe vs. δ¹³C_Val bivariate plot (Fig 4), all the human and animal samples from Franchthi plot on the x = y axis, together with the C₃ consumers. In fact, for both humans and animals, there is little variation in the range of δ¹³C_Phe and δ¹³C_Val values (δ¹³C_Phe values ranging from -26.1 to -23.9‰ and δ¹³C_Val values from -27.4 to -24.5‰). These results suggest that they all relied on a terrestrial-based diet, mainly of C₃ plants, while the intake of aquatic resources must have been very limited or completely absent.

Download:

PPT

PowerPoint slide
PNG

larger image
TIFF

original image

Fig 4. δ¹³C_Phe vs. δ¹³C_Val bivariate plot for the Franchthi samples.

https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834.g004

We then plotted the results using the Δ¹³C_Gly−Phe vs. δ¹³C_Lys bivariate plot to try to get a better insight into the diet of the Franchthi samples (Fig 5). In archaeology, the Δ¹³C_Gly−Phe proxy has been proven to be useful for detecting high levels of marine protein consumption versus terrestrial diets [83–86]. In fact, since Phe is an AA_ESS, it reflects the isotopic composition at the base of the food web.

Download:

PPT

PowerPoint slide
PNG

larger image
TIFF

original image

Fig 5. Δ¹³C_Gly–Phe vs. δ¹³C_Lys bivariate plot for the individuals from Franchthi.

https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834.g005

On the contrary, marine foods tend to display higher glycine (Gly, a AA_NESS) δ¹³C values than terrestrial food sources [84, 86] on account of the fact that marine ecosystems contain a greater number of trophic levels than the terrestrial ones [86]. Specifically, it has been suggested [83] that at high levels of marine protein consumption the Δ¹³C_Gly−Phe values should be relatively high (> ~15‰), whereas at high levels of terrestrial animal protein consumption, Δ¹³C_Gly−Phe values should be lower.

To more accurately discriminate among the dietary groups, however, the Δ¹³C_Gly−Phe can be plotted against the δ¹³C values of lysine (Lys, AA_ESS) [72, 83]. Lys is commonly found in legumes, animal products, and aquatic fauna, while non-leguminous plants, including cereals, contain only very small quantities of this AA [83]. The Δ¹³C_Gly−Phe vs. δ¹³C_Lys bivariate plot for the Franchthi samples places the humans and the animals from both the Neolithic and the Mesolithic within the realm of terrestrial consumers, but with some scattering. Both the Mesolithic and the Neolithic canids analyzed here plot together close to the C₃ consumers reference group (mean Δ¹³C_Gly−Phe: 15.3‰; mean δ¹³C_Lys: -21.4‰). The two Neolithic sheep/goats display very similar Δ¹³C_Gly−Phe values (14.9 and 14.8‰) but different δ¹³C_Lys values, with SSFU 2716 having a δ¹³C_Lys value more enriched than SSFU 2715 of ~2‰. This could be interpreted as the result of SSFU 2716 feeding on seaweed. Lastly, the Neolithic pig has the highest Δ¹³C_Gly−Phe values of all the samples (16.4‰) and a δ¹³C_Lys value of -19.9‰—in between the two Neolithic sheep.

By focusing specifically on the humans, it can be observed how the two LM individuals display slightly lower Δ¹³C_Gly−Phe values (13.6 and 13.8‰, respectively) compared to the three Neolithic individuals, who have Δ¹³C_Gly−Phe values comprised between 15.2 ad 15.7‰. These values overlap with the Δ¹³C_Gly−Phe values observed for both the C₃ and the HMP and HFP consumers from our control groups, suggesting some possible intake of marine resources. The Lys values for the humans are also ambiguous as they present a stark separation between the two LM and one MN individual (SSFU 2707) on one hand (showing lower δ¹³C_Lys values), and the other two MN individuals (SSFU 2708 and 2709) on the other, with enriched δ¹³C_Lys values.

To make sense of these results, it must be noted that as a non-essential amino acid Gly may be incorporated in bone collagen either directly from dietary sources or be derived from de novo biosynthesis [86]. Although the body can synthesize Gly in these two major ways, most of the Gly found in collagen comes from serine (Ser), which is derived from phosphoglycerate, a glycolytic intermediate derived from glucose [86]. Accordingly, if Gly in bone collagen is mainly de novo synthesized, its δ¹³C values are likely to reflect the carbohydrate content of the diet, rather than that of aquatic protein.

If interpreted in this way, the highly enriched Δ¹³C_Gly−Phe values displayed by the Neolithic humans could be explained by the consumption of a mixed diet consisting mainly of C₃ (possibly seaweed, as they plot in close proximity to the sheep) and likely notable quantities of terrestrial animal, rather than marine resources. Similarly, the high δ¹³C_Lys values shown by SSFU 2708 and 2709 could be explained with a significant consumption of terrestrial animal resources rather than fish. We here argue that the low δ¹³C_Lys values displayed by SSFU 2705, 2706, and 2707 are consistent with a diet consisting predominantly of terrestrial resources.

This hypothesis finds a strong corroboration when using the Δ¹³C_Val−Phe vs. δ¹³C_Lys proxy [83, 84] (Fig 6). Once again, the samples from Franchthi clearly plot together with the C₃ consumers from the control groups, showing Δ¹³C_Val−Phe values < 1.5‰. By using this proxy, it also becomes more evident how the high δ¹³C_Lys values displayed by two MN humans (SSFU 2708 and 2709) is likely caused by the regular consumption of protein-enriched meats and possibly the limited consumption of marine resources (e.g., seaweed, shellfish, or fish), as these two individuals show higher Lys values than the other samples, plotting closer to the C₄ consumers control group than the other humans. While the consumption of (wild) C₄ plants has been previously hypothesized for the Neolithic individuals from Franchthi [43, 45], the current evidence for the presence of C₄ plants at Franchthi is insufficient to support the hypothesis of significant consumption of such plants. Conversely, the consumption of seaweed (whether direct or indirect through the consumption of the meat of animals who fed on it) or other marine resources like shellfish would better align with the results.

Download:

PPT

PowerPoint slide
PNG

larger image
TIFF

original image

Fig 6. Δ¹³C_Val–Phe vs. δ¹³C_Lys bivariate plot for the individuals from Franchthi.

https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834.g006

Lastly, we used the AA_ESS Δ¹³C_Lys−Phe vs. Δ¹³C_Val−Phe marker [87] to discriminate between aquatic and terrestrial consumers. As a matter of fact, due to their inability to be synthesized by animals, AA_ESS obtain their carbon exclusively from dietary protein without significant modification, thus reflecting the stable carbon isotopic composition of primary production sources [87]. The Δ¹³C_Lys−Phe vs. Δ¹³C_Val−Phe proxy therefore provides the clearest separation between aquatic and terrestrial consumers, with marine and freshwater consumers having higher levels of Δ¹³C_Lys−Phe vs. Δ¹³C_Val−Phe and the terrestrial consumers displaying lower Δ¹³C_Lys−Phe vs. Δ¹³C_Val−Phe levels instead—with no overlap between the different dietary groups [87].

The Δ¹³C_Lys−Phe vs. Δ¹³C_Val−Phe bivariate plot for the Franchthi humans and animals (Fig 7) places both the LM and the MN individuals among the terrestrial consumers, confirming once again that their consumption of marine fauna was likely limited if not completely absent. Specifically, the two Mesolithic humans and one Neolithic human (SSFU 2707) plot together with the C₄ consumers, while the remaining two Neolithic individuals (SSFU 2708 and 2709) clearly plot with the C₃ consumers, although slightly towards the HMP and the HFP consumers.

Download:

PPT

PowerPoint slide
PNG

larger image
TIFF

original image

Fig 7. Δ¹³C_Lys–Phe vs. Δ¹³C_Val–Phe proxy for the individuals from Franchthi.

https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834.g007

As previously mentioned, the substantial consumption of wild C₄ plants at Franchthi lacks support from the archaeobotanical record of either the Mesolithic or the Neolithic period. In this context, we are inclined to interpret the findings for the two LM and one MN individuals as indicative of terrestrial animal resource consumption. Regarding the other two Neolithic individuals, the patterns observed in the Δ¹³C_Lys−Phe vs. Δ¹³C_Val−Phe values further suggest the possibility of (direct or indirect) seaweed or small quantities of low trophic marine resources (e.g., shellfish) consumption.

δ¹⁵N_AA.

Although the application of different δ¹³C_AA proxies is useful to distinguish between C₃, C₄, HFM and HFP diets, the δ¹³C values of individual amino acids do not provide a clear indication on the level of protein consumption in the diet [88]. However, it is possible to determine a consumer’s trophic position (TP) at a high resolution by comparing the δ¹⁵N values of trophic (AA_Tr) vs. source (AA_Src) amino acids [79, 89]. The distinction between AA_Tr and AA_Src is based on whether their retain (AA_Src) or lose (AA_Tr) nitrogen atoms during metabolic reactions such as deamination and transamination [46, 90, 91].

The δ¹⁵N_AA results from Franchthi are illustrated in S2 Table. The Δ¹⁵N_Glu-Phe vs. δ¹⁵N_Phe bivariate plot for the Franchthi samples (Fig 8) confirms the original hypothesis that the analyzed humans from this cave had a diet consisting of predominantly of terrestrial resources, with limited intake of marine resources. The two Mesolithic and one Neolithic individuals (SSFU 2707) have TPs of 4.1, 3.9, and 4.1, respectively. While these individuals position well above the TP for terrestrial carnivores and towards TP_aqua = 3 (thus suggesting the consumption of marine resources), we must also take into consideration the results from carbon amino acid proxies, which consistently place these individuals in the realm of terrestrial consumers.

Download:

PPT

PowerPoint slide
PNG

larger image
TIFF

original image

Fig 8. Δ¹⁵N_Glu-Phe vs. δ¹⁵N_Phe bivariate plot for the Franchthi samples.

TP estimations based on the equation and data from: [89, 92].

https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834.g008

Therefore, we interpret the elevated Δ¹⁵N_Glu-Phe values displayed by the two Lower Mesolithic and one Middle Neolithic individual to reflect the significant consumption of terrestrial meat enriched in δ¹⁵N, rather than marine resources. This hypothesis would be corroborated, especially for the MN individual, by the particularly high Δ¹⁵N_Glu-Phe values of both Neolithic sheep/goats analyzed here, which place these herbivores above the TP for terrestrial carnivores and therefore strongly suggest that they did, in fact, graze on seaweed. Lastly, SSFU 2708 places above TP_ter = 3, indicating a mixed diet where the contribution of terrestrial animal protein was significant, but likely came from different and more varied sources than for SSFU 2707, while SSFU 2709 plots just below TP_ter = 3. For this last individual, suggesting a much lower consumption of terrestrial animal protein than the other individuals.

The determination of TDF’s based on δ¹⁵N_Glu has, however, been challenged [82, 93, 94] for being highly variable and influenced by a number of factors, such as species, tissue type, excretion mode, diet quality and quantity, and pathophysiologic conditions. The δ¹⁵N values of threonine (Thr) have been recently investigated as indicators of high protein intake [68, 95]. In mammals, high dietary protein levels have been found to increase the activity of the enzyme threonine ammonia-lyase, which causes a depletion in the δ¹⁵N values of Thr. Consequently, herbivores tend to display significantly higher levels of δ¹⁵N_Thr than high protein consumers [96].

As can be observed in Table 4, the Neolithic dog from Franchthi shows the lowest δ¹⁵N_Thr values (-18.2‰). Similarly low δ¹⁵N_Thr values are displayed by the two Mesolithic dogs (-15.5 and -15.1‰ respectively). These results are consistent with the carnivorous/omnivorous diet expected from canids. On the contrary, the two Neolithic sheep/goats display the highest δ¹⁵N_Thr values (-6.6 and -4.0‰), which agrees with their exclusively herbivorous diet. Therefore, their elevated Δ¹⁵N_Glu-Phe values may indeed have been influenced by the consumption of seaweed. Interestingly, the Neolithic pig shows relatively a high Thr nitrogen value (-10.7‰), which indicates that, despite being an omnivorous animal, it was mostly fed on low-protein foods, such as cereals or nuts.

Download:

PPT

PowerPoint slide
PNG

larger image
TIFF

original image

Table 4. δ¹⁵N_Thr values for the Franchthi samples.

https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834.t004

The δ¹⁵N_Thr values for the Franchthi humans are particularly interesting. SSFU 2706 (LM) displays the lowest δ¹⁵N_Thr levels of all humans (-17.5‰), clearly indicating that this individual relied heavily on the consumption of terrestrial products particularly rich in protein. Considering that this individual was an infant aged 6–8 months, its low Thr values may be attributed to breastfeeding. The other LM individual displays a δ¹⁵N_Thr value of -11.1‰, reflecting a more moderate protein-based diet than what was suggested by the Δ¹⁵N_Glu-Phe vs. δ¹⁵N_Phe proxy.

As for the Neolithic individuals, SSFU 2709 shows the highest δ¹⁵N_Thr values, which, as already suggested by the Δ¹⁵N_Glu-Phe vs. δ¹⁵N_Phe proxy, points towards a diet where the intake of terrestrial animal protein must have been limited. The δ¹⁵N_Thr values of SSFU 2707 and 2708 are consistent with a high-protein terrestrial diet [96].

To further support our hypotheses, we conducted principal component analysis (PCA) on selected human and faunal remains from Franchthi cave using PAST4 [97]. Detailed information about the PCA analysis is provided in S8 Table. Recently, Choy and colleagues [98] explored different combinations of essential and source amino acids to discern the most efficient in discriminating between various food sources in their study on Korean prehistoric communities. We adopted a slightly modified version of their combination, considering four essential amino acids (Thr, Val, Leu, Phe) and three source amino acids (Val, Leu, Phe). Unfortunately, our study was conducted before the publication of Choy and colleagues’, and Ile was not measured. Despite this limitation we still achieved a good degree of separation of the different dietary groups, with PC1 (49.62% of variance) separating terrestrial vs marine foods and PC2 (26.43% of variance) discriminating between C₃ and C₄ plants.

In our analysis, we included the data from Choy and colleagues to ensure that our PCA, while excluding Ile, remained consistent with their findings. We also considered the CSIA-AA results obtained by Fontanals-Coll and colleagues [18] from El Collado (Spain), another Mesolithic coastal site in the Mediterranean. As can be seen in Fig 9, even without Ile, the PCA confirms the results obtained by Choy et al. and Fontanals-Coll et al. in showing a wide range of dietary strategies for the prehistoric humans from Korea and Spain. Specifically, the Mumun individuals (yellow squares) still cluster in the realm of C₄ consumers, while both the Imdang (hot pink squares) and the El Collado humans (purple dots) show a wide range of subsistence strategies including the exploitation of marine foods, as the authors concluded in their respective studies. However, the humans from Franchthi clearly plot in the realm of terrestrial consumers, together with the terrestrial herbivores from the reference groups, confirming the δ¹³C_AA and δ¹⁵N_AA proxy results that suggest they likely did not rely on marine resources for their diet.

Download:

PPT

PowerPoint slide
PNG

larger image
TIFF

original image

Fig 9. PCA for the humans and associated fauna from Franchthi.

Data for comparison from Choy et al. (2024) and Fontanals-Coll et al. (2023).

https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834.g009

Lastly, Table 5 provides a comprehensive summary of our findings for the Lower Mesolithic and Middle Neolithic individuals analyzed in this paper based on the various amino acid proxies and the principal component analysis (PCA).

Download:

PPT

PowerPoint slide
PNG

larger image
TIFF

original image

Table 5. Summary of the CSIA proxy results for the Franchthi humans.

https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310834.t005

Conclusions

Franchthi Cave, located in the southwestern Peloponnese, is one of the few sites in Greece to present a stratigraphic sequence that ranges from the Upper Paleolithic through the Final Neolithic. Franchthi’s rich stratigraphic sequence makes it an optimal site for investigating shifts in subsistence strategies during pivotal transitional periods, such as the Mesolithic to Neolithic transition in the Mediterranean. Unlike other regions in Europe, where Mesolithic hunter-gatherer communities primarily relied on pelagic resources, the Mediterranean’s distinctive biogeographical qualities seem to have limited such sustenance options. As a result, investigating subsistence patterns at Franchthi provides a valuable lens into the subsistence strategies of the communities that frequented the cave before and after the arrival of the “Neolithic package” to the region.

In this paper, we presented new results from δ¹³C and δ¹⁵N bulk collagen stable isotope analysis, ¹⁴C dates and compound-specific stable isotope analysis of individual amino acids for five humans and six animals from the Lower Mesolithic and Middle Neolithic at Franchthi Cave. Our results confirm that the analyzed humans from selected periods in the Mesolithic and Neolithic at Franchthi consumed a terrestrial diet primarily based on the consumption of animal products. Our results do not indicate that the Franchthi individuals here analyzed consumed significant amounts of marine resources, although we do not exclude the occasional consumption of fish and marine molluscs, especially in the absence of amino acid data for these resources. Despite the numerous remains of shallow-water fish and sea shells, however, the consumption of such resources during the Lower Mesolithic was not significant enough to leave a distinct isotopic signature.

Our isotope results for the Middle Neolithic reveal that sheep were likely grazing on the shore (possibly on seaweed), and that humans relied on a diet consisting primarily of terrestrial animal protein—mostly meat and milk deriving from the sheep that were grazing on the shore—and/or possibly on the direct consumption of seaweed, although this latter hypothesis is more difficult to prove due to the inability of seaweed to preserve in the archaeological record and to the lack of AA data for this resource in the context of prehistoric Greece.

In conclusion, we argue that the consumption of aquatic resources at Franchthi was at most occasional or seasonal for the individuals analyzed in this study, but not significant enough to be revealed by the amino acid data. This is in accordance with the prehistoric patterns of seasonal exploitation of pelagic resources observed at Franchthi and other Aegean sites [21, 42], as well as with the zooarchaeological record from the Lower Mesolithic layers—although for the Middle Neolithic the zooarchaeological assemblage seems to overestimate the contribution of marine resources in human diets, at least for the individuals from this time period analyzed here. However, it is important to note that we were not able to analyze samples from contexts where the density of fish bones is highest (Late Upper Paleolithic, Upper Mesolithic, and Early Late Neolithic). Thus, while our findings are significant for the Lower Mesolithic and Middle Neolithic layers specifically, they of course do not fully represent the extent of marine resource consumption at Franchthi Cave during the Mesolithic and Neolithic as a whole.

Supporting information

Carbon isotope results for all Franchthi samples.

Showing 1/10: pone.0310834.s001.xlsx

	B	C	D	E	F	G	H	I	J	K	L	M	N	O	P	Q	R	S	T	U	V	W	X	Y	Z	AA	AB	AC	AD	AE	AF	AG	AH	AI
1
2
3
4	S-SFU #	2705			2706			2707			2708			2709			2710			2711			2713			2714			2715			2716
5	species	human			human			human			human			human			dog			dog			canid			pig			sheep/goat			sheep/goat
6	Bulk δ13C (‰)	-19.571325313950982			-18.5878223066826			-19.30991277942127			-18.7695			-19.9885			-18.969			-19.026			-19.432234116333287			-19.814			-19.906722528064574			-18.239601081441137
7	alanine	-20.699333333333332	±	0.05902824182824132	-20.34822222222223	±	0.09034932207825311	-19.001555555555555	±	0.03417601498127094	-19.84022222222222	±	0.02274496281230951	-18.442000000000004	±	0.026057628441590572	-20.12644444444444	±	0.10826048832946147	-21.90066666666667	±	0.049386232899462805	-20.346888888888888	±	0.15012439286582638	-20.85711111111111	±	0.0623083728991002	-22.91933333333333	±	0.05534437640808699	-21.273111111111117	±	0.0900462843949336
8	valine	-27.052666666666674	±	0.1915472091504682	-25.654000000000003	±	0.23037143920199854	-25.870666666666665	±	0.1041745330363106	-25.29566666666667	±	0.3236083023244812	-26.44233333333333	±	0.34537274549873503	-25.086999999999996	±	0.06950539547402024	-24.570999999999998	±	0.1235758876156671	-24.538333333333334	±	0.07605480480109815	-25.698999999999998	±	0.15875767697972992	-27.415	±	0.1175031914460196	-24.852333333333334	±	0.250192592482938
9	glycine	-12.462833333333323	±	0.07695669778085294	-12.372999999999992	±	0.03810949138119465	-10.11199999999999	±	0.01721433511156737	-10.35174999999999	±	0.1822964618416921	-10.464916666666646	±	0.02203028218914467	-10.056583333333336	±	0.10546247357867848	-10.397249999999984	±	0.013453624047073384	-9.848916666666664	±	0.13479737880735332	-9.293583333333324	±	0.05751811308912562	-10.718083333333336	±	0.028360771028541825	-9.080083333333324	±	0.07943131204590016
10	leucine	-29.345000000000006	±	0.051565492337415725	-28.398388888888885	±	0.1400154753351689	-29.03394444444445	±	0.1808876262582199	-29.226444444444443	±	0.08604843597261595	-30.495111111111115	±	0.10061974623965912	-29.610222222222227	±	0.21480766590914235	-29.572944444444435	±	0.14500459762826048	-29.460499999999996	±	0.30842178911354523	-30.50916666666667	±	0.2680615600939472	-31.05244444444444	±	0.04768997099321023	-28.64222222222222	±	0.1065003912355886
11	norleucine	-29.23066666666666	±	0.06274020507882747	-29.214166666666667	±	0.0228108161479	-28.830388888888884	±	0.03400490160746507	-28.850249999999996	±	0.12898061869909044	-28.692583333333324	±	0.06794850991743744	-28.848416666666665	±	0.022068076490714236	-29.201638888888883	±	0.03666515148384513	-28.833749999999995	±	0.12767145334803726	-28.379694444444436	±	0.04250098038084969	-28.917472222222216	±	0.08258530942809114	-28.652861111111104	±	0.037740340927624225
12	proline	-19.692666666666668	±	0.05325410782277823	-17.547333333333327	±	0.03362043029667121	-18.638666666666666	±	0.04158124577258412	-18.50266666666667	±	0.08775724091682355	-19.58	±	0.019000000000000548	-18.298000000000002	±	0.15546382215808288	-18.585333333333338	±	0.056765599911683715	-18.695999999999998	±	0.1839891301137106	-19.334666666666664	±	0.05244362052083516	-19.582	±	0.1008513757962672	-17.578000000000003	±	0.024576411454888838
13	threonine	-9.346083333333334	±	0.2096242670430443	-6.894916666666671	±	0.20196286787427048	-8.66866666666667	±	0.2439118693298873	-8.240125000000006	±	0.2707046360888559	-8.821291666666676	±	0.18408240908173007	-8.689291666666675	±	0.3053675381132276	-5.710125000000007	±	0.2831942796032433	-7.728625000000007	±	0.1738993962036679	-9.127458333333346	±	0.2863046163325585	-13.007708333333344	±	0.2371209255492502	-10.806791666666674	±	0.146548058101543
14	aspartic acid	-19.225000000000005	±	0.1466435587856952	-18.152999999999995	±	0.16622374479397703	-17.540999999999993	±	0.09250045044935346	-18.66649999999999	±	0.057662812973353135	-18.629499999999997	±	0.03911947511576928	-18.716500000000007	±	0.10388615563843626	-19.404499999999995	±	0.03011644069275155	-18.717499999999998	±	0.05992495306631476	-18.141499999999997	±	0.07362744053679911	-18.637500000000006	±	0.2607188779765162	-15.814499999999999	±	0.21238251654346155
15	serine	-10.092222222222235	±	0.23131796298601565	-9.98666666666668	±	0.09806800361653768	-8.341111111111115	±	0.0378725934328936	-7.943333333333337	±	0.07054785609782994	-9.514444444444438	±	0.085564790266401	-9.437777777777772	±	0.196143654838318	-9.148888888888898	±	0.08035131195776105	-9.818888888888875	±	0.21479369947308313	-9.296666666666667	±	0.12803515142334995	-8.817777777777785	±	0.2071746445232461	-6.056666666666661	±	0.25177569382289405
16	glutamic acid	-18.827466666666663	±	0.020207259421636984	-16.90346666666666	±	0.09047283201786771	-16.497866666666663	±	0.0529370695574792	-17.168233333333333	±	0.16518272710345186	-16.727100000000004	±	0.012767145334803795	-18.38416666666667	±	0.15545524543524827	-18.501166666666673	±	0.10903821959906229	-18.584366666666675	±	0.17863183740121433	-17.38056666666667	±	0.09521204405606093	-17.96036666666667	±	0.12002222016499016	-15.623833333333339	±	0.0717030915186603
17	phenylalanine	-26.032666666666668	±	0.14119608115430585	-26.126000000000005	±	0.21128259117431694	-25.713777777777782	±	0.5547470895221833	-25.576370370370366	±	0.32918130769126736	-26.127037037037038	±	0.37214155013023265	-25.906148148148144	±	0.3736232505256241	-25.46385185185185	±	0.25842278021361376	-24.695925925925923	±	0.40487199623255304	-25.733999999999995	±	0.40493085829558684	-25.643259259259253	±	0.26306716506119465	-23.915555555555557	±	0.1720348801842231
18	hydroxyproline	-19.37319999999999	±	0.020231987873992437	-17.681199999999986	±	0.029022979401387407	-18.45479999999999	±	0.03550117368951887	-18.706400000000006	±	0.17790727922150923	-19.776	±	0.05950070027599103	-18.733600000000006	±	0.20929006983928528	-18.8888	±	0.09070281142280032	-18.888800000000007	±	0.19436048981210063	-19.252800000000008	±	0.04010403138505232	-19.575200000000002	±	0.056044625076808435	-17.063200000000002	±	0.05477529856909264
19	lysine	-24.313611111111104	±	0.11221556635927778	-24.28905555555555	±	0.3741350023721382	-24.682666666666663	±	0.7257577649142539	-19.051861111111105	±	0.4506898416132029	-20.03119444444444	±	0.14829137983488305	-21.238749999999996	±	0.661299478300111	-21.56374999999999	±	0.43334628185782326	-21.33552777777777	±	0.08113158036999692	-19.931527777777777	±	0.4169608294952101	-20.855972222222213	±	0.3568954095156356	-18.86408333333333	±	0.3774082670000747

]]> https://franchthi.wordpress.com/2025/02/03/%ce%bd%ce%b5%cf%8e%cf%84%ce%b5%cf%81%ce%b5%cf%82-%ce%bc%ce%b5%ce%bb%ce%ad%cf%84%ce%b5%cf%82-%ce%b9%ce%b1%ce%bd%ce%bf%cf%85%ce%ac%cf%81%ce%b9%ce%bf%cf%82-2025/feed/ 0 sikam Μία ισοτοπική ανάλυση αποκάλυψε προϊστορικές διατροφικές πρακτικές των Ελλήνων – τα εντυπωσιακά αποτελέσματα που μαρτυρούν μια καθοριστική μετάβαση του ανθρώπινου πολιτισμού. Φωτογραφία: PLOS ΟΝΕ Fig 9 Table 5 Fig 1 Table 1 Fig 2 Table 2 Table 3 Fig 3 Fig 4 Fig 5 Fig 6 Fig 7 Fig 8 Table 4 Fig 9 Table 5 Fig 1 Table 1 Fig 2 thumbnail thumbnail thumbnail thumbnail thumbnail thumbnail thumbnail thumbnail thumbnail thumbnail thumbnail thumbnail thumbnail thumbnail Σπηλαιο Θεοπετρας Τρικαλα https://franchthi.wordpress.com/2020/10/10/%cf%83%cf%80%ce%b7%ce%bb%ce%b1%ce%b9%ce%bf-%ce%b8%ce%b5%ce%bf%cf%80%ce%b5%cf%84%cf%81%ce%b1%cf%82-%cf%84%cf%81%ce%b9%ce%ba%ce%b1%ce%bb%ce%b1/ https://franchthi.wordpress.com/2020/10/10/%cf%83%cf%80%ce%b7%ce%bb%ce%b1%ce%b9%ce%bf-%ce%b8%ce%b5%ce%bf%cf%80%ce%b5%cf%84%cf%81%ce%b1%cf%82-%cf%84%cf%81%ce%b9%ce%ba%ce%b1%ce%bb%ce%b1/#respond Sat, 10 Oct 2020 16:08:31 +0000 https://franchthi.wordpress.com/?p=107 https://www.ert.gr/frontpage/trikala-pos-trefontan-ta-43-atoma-poy-ezisan-sti-neolithiki-epochi-sto-spilaio-tis-theopetras/

«Οι ανασκαφές στο σπήλαιο της Θεόπετρας ήρθαν να ανατρέψουν τα παλαιότερα δεδομένα οδηγώντας μας στις απαρχές της κατοίκησης της Θεσσαλίας από τον προϊστορικό άνθρωπο.

Το σπήλαιο αποτέλεσε καταφύγιο ανθρώπων για πολλές χιλιάδες χρόνια, ενώ βεβαίως είναι πολύ πιθανό ότι υπήρξαν και διαστήματα που το εγκατέλειπαν, ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες που επικρατούσαν, καθώς το κλίμα άλλαξε επανειλημμένως στη διάρκεια αυτών των χιλιάδων χρόνων.

Το σπήλαιο χρησίμευσε επίσης στα νεότερα χρόνια ως καταφύγιο για τον ντόπιο πληθυσμό σε καιρούς πολέμου, αλλά επίσης για το σταυλισμό ζώων».

Πρόκειται για νεότερα στοιχεία που παρουσίασε στο 14o Πανελλήνιο Συνέδριο του Ελληνικού Κολλεγίου Παιδιάτρων, που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα στα Τρίκαλα η Νίνα Κυπαρίσση-Αποστολίκα, Δρ. Προϊστορικής Αρχαιολογίας, διευθύντρια των ανασκαφών του Σπηλαίου Θεόπετρας και επίτιμη διευθύντρια της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας του ΥΠΠΟ.

Εικ. 4. Οι κόγχες της νότιας περιοχής του σπηλαίου φωτισμένες.

Το σπήλαιο της Θεόπετρας βρίσκεται στα δεξιά της διαδρομής από Τρίκαλα προς Καλαμπάκα, 3 χλμ. πριν από την τελευταία, σε υψόμετρο περίπου 300μ. από την επιφάνεια της θάλασσας και 100μ. πάνω από την πεδιάδα, στη βόρεια πλευρά ασβεστολιθικού όγκου που υψώνεται πάνω από το ομώνυμο Toπικό Διαμέρισμα του Δήμου Καλαμπάκας.

Πολύ κοντά ρέει ο ποταμός Ληθαίος, παραπόταμος του Πηνειού, που στη συνέχειά του διασχίζει την πόλη των Τρικάλων.

Η έκταση του σπηλαίου είναι περίπου 500 τ.μ. Η είσοδος είναι αψιδωτή διαστάσεων 17μ. πλάτος επί 3μ. ύψος και επιτρέπει στο φυσικό φως να εισέρχεται άπλετα στο εσωτερικό του.

Ακριβώς απέναντι βλέπει κανείς τους βράχους και τις μονές των Μετεώρων. Είναι η δυτικότερη προϊστορική θέση της Θεσσαλίας και γειτνιάζει άμεσα τόσο με τη θεσσαλική πεδιάδα όσο και με την οροσειρά της Πίνδου, τον Κόζιακα, και αυτά τα χαρακτηριστικά από τα δύο διαφορετικά φυσικά περιβάλλοντα αντανακλώνται και στις επιχώσεις του σπηλαίου.

Ποιοι άνθρωποι έζησαν στο σπήλαιο της Θεόπετρας;

Σύμφωνα με την Νίνα Κυπαρίσση- Αποστολίκα, εκτός των άλλων ευρημάτων, είχαμε την τύχη να βρούμε ανθρώπινες ταφές στη θέση εναπόθεσής τους, ώστε δεν μένει καμία αμφιβολία ότι υπήρχαν ένοικοι αυτού του σπηλαίου.

Εικ. 37. Μεσολιθική ταφή σε συνεσταλμένη στάση, χρονολογημένη στα 7280-6830 π.Χ.

Δύο ταφές αντιστοιχούν στην μεταπαγετώδη Ανώτερη Παλαιολιθική περίοδο και η μία έχει χρονολογηθεί στα 14.990-14.060 π.Χ. , ενώ τρεις ακόμη ταφές αντιστοιχούν στη Μεσολιθική, και έχουν χρονολογηθεί μεταξύ 7000 και 7500 π.Χ. Όλοι οι σκελετοί, σύμφωνα με την ίδια, ανήκουν στον τύπο του Homo Sapiens sapiens.

Στα βαθύτερα στρώματα της Μέσης Παλαιολιθικής, αν και δεν βρήκαμε ταφές αυτής της περιόδου, είχαμε όμως την τύχη να βρούμε αποτυπώματα ανθρώπινων πελμάτων (ένα εύρημα σπανιότατο σε παγκόσμια κλίμακα , τα οποία όμως ήταν καλυμμένα, ώστε δύσκολα μπορεί να ανιχνεύσει κανείς ιδιαίτερα ανατομικά χαρακτηριστικά σε αυτά.

Εκτιμάται ωστόσο, σύμφωνα με τους τύπους των λίθινων εργαλείων που βρέθηκαν σε αυτά τα στρώματα, ότι εκεί ζούσαν Neanderthal. Σύμφωνα με παλαιοπαθολογική ανάλυση σε ανθρώπινα οστά της νεολιθικής περιόδου, τα περίπου 43 άτομα που υπολογίζεται να έζησαν αυτή την περίοδο στο σπήλαιο, φαίνεται πως ήταν αρκετά υγιή, προσθέτει η αρχαιολόγος και εξηγεί:

«Σύμφωνα με τα αποτελέσματα ανάλυσης σταθερών ισοτόπων, η διατροφή τους φαίνεται πως βασιζόταν σε C3 φυτά, όπως το σιτάρι, το κριθάρι, ελιές και όσπρια, η παρουσία των οποίων επιβεβαιώνεται και με τα αρχαιοβοτανικά κατάλοιπα. Ζωικά λίπη, φυτικά έλαια και κερί μελισσών αναγνωρίστηκαν επίσης με αναλύσεις οργανικών καταλοίπων.

Είναι σχεδόν βέβαιο ότι η διατροφή τους περιλάμβανε λίγο κρέας από εξημερωμένα κυρίως ζώα, αν και υπάρχει η άποψη ότι αυτά τα συντηρούσαν κυρίως για τα δευτερογενή προϊόντα τους (μαλλί, γάλα, κλπ), μια διατροφή δηλαδή που επικρατούσε στην Ελλάδα μέχρι τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο.

Παρά ταύτα, στο σπήλαιο βρέθηκαν και λίγα οστά ψαριών και όστρεα γλυκού νερού, πιθανότατα από τον παρακείμενο ποταμό Ληθαίο, ενώ 4 χλμ, μακρύτερα ρέει και ο Πηνειός. Επίσης, σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία, από τη νεολιθική επίχωση αναγνωρίστηκαν πολλά οστά ζώων, όπως αιγοπρόβατα που αποτελούν και το κυρίαρχο είδος σε ποσοστό περίπου 60%, βοοειδή, χοίροι και σκύλος εξημερωμένα, αλλά και γύρω στο 11% άγρια ζώα, όπως διάφορα είδη ελαφιών, αγριογούρουνο, αρκούδα, λαγός, αγριόγατα και ασβός ως αποτέλεσμα κυνηγιού. Σε οστό αρκούδας χρονολογημένο στη Νεολιθική περίοδο-προς το τέλος της 5ης χιλιετίας- βρέθηκαν αποτυπώματα από μαχαιριές που αποδίδονται σε προσπάθεια τεμαχισμού του ζώου.

Τέλος, επισημαίνει η αρχαιολόγος, τα πρώτα κοσμήματα στη Θεσσαλία προέρχονται από το σπήλαιο της Θεόπετρας. Πρόκειται για δύο δόντια ελαφοειδών στα οποία έγιναν διαμπερείς οπές προκειμένου να αναρτηθούν, και για ένα όστρεο γλυκού νερού, προφανώς από το παρακείμενο ποτάμι, στο οποίο επίσης διανοίχτηκε οπή για ανάρτηση. Όλα αυτά προέρχονται από την μεταπαγετώδη περίοδο χρήσης του σπηλαίου, όταν είχαν αυξηθεί σημαντικά και τα λίθινα εργαλεία και προφανώς και ο πληθυσμός του.

Οι χρονολογήσεις κυμαίνονται από τα 130.000 χρόνια πριν από σήμερα μέχρι τα 4.300-4.200 π.Χ.περίπου, και είναι ίσως ο περισσότερο χρονολογημένος αρχαιολογικός χώρος στην Ελλάδα.

Η εγκατάλειψη του σπηλαίου από τους ενοίκους του γύρω στα 4,000 π.Χ. πιθανότατα συνδέεται με φυσικά φαινόμενα καθώς και με την εκμετάλλευση της γης με την καλλιέργεια: η έντονη δράση του νερού που μπήκε στο σπήλαιο μέσω των καρστικών αγωγών προς το τέλος της Νεολιθικής και η αποκόλληση και κατάπτωση μεγάλων τεμαχών από την οροφή, πάλι εξ αιτίας διάβρωσής τους, πιθανότατα ώθησε τους ενοίκους έξω από το σπήλαιο σε αναζήτηση άλλου τόπου εγκατάστασης και σε έναν τρόπο ζωής που γνώριζαν ήδη από υπαίθριους οικισμούς στην ευρύτερη περιοχή τους, επισημαίνει επίσης η Δρ. Νίνα Κυπαρίσση-Αποστολίκα, για να καταλήξει τονίζοντας:

«Λόγω της σπουδαιότητάς του για την ιστορία της Νοτιοανατολικής Ευρώπης το σπήλαιο αναδείχτηκε σε επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο, ενώ τα ευρήματά του εκτίθενται στο Κέντρο Τεκμηρίωσης και Εκπαίδευσης Σπηλαίου Θεόπετρας (Μουσείο) στην είσοδο του χωριού, όχι μακριά από το σπήλαιο».

Προϊστορικό σπήλαιο Θεόπετρας

Το σπήλαιο της Θεόπετρας βρίσκεται στο δυτικότερο μέρος του θεσσαλικού κάμπου, τρία χιλιόμετρα νότια της Καλαμπάκας , ακριβώς απέναντι από τους μαγευτικούς βράχους των Μετεώρων. Το σπήλαιο δημιουργήθηκε πριν από 137-65 εκατομμύρια χρόνια. Καλύπτει έκταση περίπου 500 τετραγωνικών μέτρων, έχει ορθογώνιο σχήμα και το ύψος του είναι 4-5 μέτρα.

Το σπήλαιο της Θεόπετρας είναι ένας διάσημος αρχαιολογικός χώρος. Είναι το πρώτο ανασκαφικό σπήλαιο της Θεσσαλίας, αλλά το πιο σημαντικό γεγονός είναι ότι τα ευρήματα του αρχίζουν στη Μέση της Παλαιολιθικής εποχής (50.000 π.Χ.) και διαρκούν μέχρι το τέλος της νεολιθικής περιόδου (4.000 π.Χ.) χωρίς χρονικά κενά.

Το σπήλαιο της Θεόπετρας είναι αρκετά πιθανό να είναι το μοναδικό το οποίο περιέχει, μέσα σε ένα ενιαίο χώρο, στοιχεία δύο πολύ σημαντικών πολιτιστικών μεταβάσεων. Πρώτα από την αντικατάσταση των Νεάντερταλ από τους σύγχρονους ανθρώπους και στη συνέχεια από τη μετάβαση από τη συλλογή κυνηγών προς τη γεωργία, τη μετάβαση από τον Παλαιολιθικό στο νεολιθικό τρόπο ζωής, στο τέλος της τελευταίας Εποχής των Παγετώνων.

Το σπήλαιο είναι ένας τεράστιος θάλαμος στους πρόποδες ενός ασβεστολιθικού βράχου, ψηλά πάνω στο λόφο πάνω από το χωριό Θεόπετρα. Η πύλη εισόδου είναι πολύ μεγάλη, πλάτους 17 μέτρων και ύψους τριών μέτρων, με ένα τεράστιο θάλαμο πίσω, σχεδόν ορθογώνιο με μέγεθος 500μ². Το σπήλαιο φθάνει έως τη στροφή του δρόμου από το χωριό.

Οι ανασκαφές ξεκίνησαν το 1987 και ολοκληρώθηκαν επίσημα το 1998, αλλά οι ανακαλύψεις συνεχίζονται ακόμη. Οι αρχαιολόγοι ήταν πρόθυμοι να καθοδηγήσουν τους σποραδικούς επισκέπτες διά μέσω της ανασκαφής. Το 2009 το σπήλαιο άνοιξε επίσημα στο κοινό. Το 2010 έγινε μια σημαντική ανακάλυψη σε αυτό το σπήλαιο, ένας τείχος ο οποίος χτίστηκε πριν από 23.000 χρόνια, πράγμα το οποίο σημαίνει ότι είναι η παλαιότερη γνωστή ανθρώπινη κατασκευή μέχρι σήμερα.

Το σπήλαιο της Θεόπετρας στην Καλαμπάκα

Το σπήλαιο της Θεόπετρας στην Καλαμπάκα

Βράχος Θεόπετρας Στο δρόμο Τρικάλων-Καλαμπάκας, 3 χιλιόμετρα πριν από τα Μετέωρα, ορθώνεται πάνω από το χωριό Θεόπετρα ένας βραχώδης ασβεστολιθικός όγκος, στη βορειοανατολική πλευρά του οποίου βρίσκεται το ομώνυμο σπήλαιο. Πρόκειται για τη δυτικότερη προϊστορική θέση της θεσσαλικής πεδιάδας, που βρίσκεται στους πρόποδες της οροσειράς Χάσια, η οποία αποτελεί και το φυσικό όριο μεταξύ Θεσσαλίας και Hπείρου. Το σπήλαιο βρίσκεται σε υψόμετρο περίπου 100 μέτρα από την επιφάνεια της πεδιάδας και 280 μέτρα από την επιφάνεια της θάλασσας. Μπροστά από το σπήλαιο ρέει ο ποταμός Ληθαίος, παραπόταμος του Πηνειού.

Σπήλαιο Θεόπετρας στη Θεσσαλία: Μια προϊστορία 130.000 χρόνων (Μέρος 1ο)

Σπήλαιο Θεόπετρας στη Θεσσαλία: Μια προϊστορία 130.000 χρόνων (Μέρος 1ο)

Μια έρευνα που κρατάει 27 χρόνια και συνεχίζεται

20 Απρ 2015

από Δρ Νίνα Κυπαρίσση-Αποστολίκα

Από μια καλή σύμπτωση, στο τεύχος 34 (Μάρτιος 1990) του έντυπου περιοδικού Αρχαιολογία, αφιερωμένου στις πρόσφατες (τότε) έρευνες στη Θεσσαλία, δημοσιεύτηκαν για πρώτη φορά τα αποτελέσματα των τριών πρώτων ανασκαφικών περιόδων στο σπήλαιο της Θεόπετρας. Ξαναδιαβάζοντας σήμερα εκείνο το κείμενο είδα πόσα πράγματα έχουν μέχρι σήμερα αλλάξει αλλά και άλλα τόσα που ορθώς είχαν εκτιμηθεί από την αρχή και ισχύουν μέχρι σήμερα, πιο τεκμηριωμένα ίσως. Οι εξειδικευμένες μελέτες και αναλύσεις στο μεσολαβήσαν διάστημα επιβεβαίωσαν τη σπουδαιότητα αυτής της ανασκαφής για την προϊστορία του ελλαδικού χώρου. Σήμερα, 25 χρόνια μετά, στην ηλεκτρονική πλέον έκδοση του ίδιου περιοδικού δίνονται συνοπτικά τα αποτελέσματα μιας έρευνας που κρατάει 27 χρόνια και συνεχίζεται…

Μέρος 1ο

Εισαγωγή

Το σπήλαιο της Θεόπετρας αποτελεί το μεγαλύτερο και πιο ολοκληρωμένο έως σήμερα ερευνητικό πρόγραμμα της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας & Σπηλαιολογίας, καθώς οι ανασκαφές σε αυτό διήρκεσαν περίπου 20 χρόνια (1987-2007), ευτυχήσαμε να το δούμε να αναδεικνύεται μέσω του Γ΄ ΚΠΣ και να το επισκέπτονται εκατοντάδες ανθρώπων κάθε χρόνο και σχολεία από όλη την Ελλάδα ενώ ήδη ολοκληρώθηκε μέσω του ΕΣΠΑ Θεσσαλίας 2006-2013 η δημιουργία μουσείου (Κέντρου Τεκμηρίωσης & Εκπαίδευσης Σπηλαίου Θεόπετρας) αφιερωμένου αποκλειστικά στα ευρήματα αυτών των ανασκαφών. Παράλληλα προχωρούμε στην τελική δημοσίευση με τον πρώτο τόμο αφιερωμένο στη Νεολιθική περίοδο. Το σπήλαιο της Θεόπετρας παραμένει μέχρι σήμερα το μόνο ανασκαμμένο σπήλαιο της Θεσσαλίας.

Στο παρόν κείμενο θα αναφερθούμε περιληπτικά στα ευρήματα, κατά χώραν ή κινητά, τα οποία έχουν παρουσιαστεί επανειλημμένως σε διάφορα συνέδρια και δημοσιεύσεις (βλ. Κυπαρίσση-Αποστολίκα 2000, 2000α, με άρθρα των συνεργατών).

Τοπογραφία

Το σπήλαιο της Θεόπετρας βρίσκεται στα δεξιά της διαδρομής από Τρίκαλα προς Καλαμπάκα, 3 χλμ. πριν την τελευταία (εικ. 2), σε υψόμετρο περίπου 300μ. από την επιφάνεια της θάλασσας και 100μ. πάνω από την πεδιάδα, στη βόρεια πλευρά ασβεστολιθικού όγκου που υψώνεται πάνω από το ομώνυμο Toπικό Διαμέρισμα του Δήμου Καλαμπάκας (εικ. 1). Πολύ κοντά ρέει ο ποταμός Ληθαίος, παραπόταμος του Πηνειού, που στη συνέχειά του διασχίζει την πόλη των Τρικάλων. Το σχήμα του σπηλαίου είναι περίπου τετράπλευρο με μικρές κόγχες (καρστικούς αγωγούς) στην περιφέρεια (εικ. 3-4). Η έκτασή του είναι περίπου 500 τ.μ. Η είσοδος είναι αψιδωτή, διαστάσεων 17μ. πλάτος επί 3μ.ύψος, και επιτρέπει στο φυσικό φως να εισέρχεται άπλετα στο εσωτερικό του (εικ. 5). Ακριβώς απέναντι βλέπει κανείς τους βράχους και τις μονές των Μετεώρων. Είναι η δυτικότερη προϊστορική θέση της Θεσσαλίας και, καθώς γειτνιάζει άμεσα και με τη θεσσαλική πεδιάδα αλλά και με την οροσειρά της Πίνδου, τον Κόζιακα, οι επιχώσεις του, όπως θα δούμε, συνδυάζουν χαρακτηριστικά και από τα δύο αυτά φυσικά περιβάλλοντα.

Η στρωματογραφική ακολουθία

Οι πολύχρονες ανασκαφές αποκάλυψαν τη μεγαλύτερη γνωστή ακολουθία προϊστορικών επιχώσεων (περίπου 6μ. πάχος) (εικ. 6), που αντιπροσωπεύει μέρος του Ανώτερου Πλειστόκαινου –που αποτελεί και τον κύριο όγκο τους– τη σύνδεση του Πλειστόκαινου με το Ολόκαινο με την παρουσία της Μεσολιθικής για πρώτη φορά στη Θεσσαλία, και τη Νεολιθική, η οποία μας ήταν έως τότε γνωστή μόνο από υπαίθριες θέσεις στη Θεσσαλία.

Αν θα ’πρεπε κάποιος να επισημάνει κάτι πριν προβεί σε περιγραφή της στρωματογραφίας στο σπήλαιο της Θεόπετρας είναι η τεράστια αναμόχλευσή της, όχι τόσο από ανθρώπινη παρέμβαση, που και αυτή έπαιξε κάποιο ρόλο καθώς το σπήλαιο χρησίμευσε ως καταφύγιο για τον ντόπιο πληθυσμό σε καιρούς πολέμου. Επιπλέον χρησιμοποιήθηκε για το σταυλισμό ζώων επί μεγάλο διάστημα και οι βοσκοί προέβαιναν σε διαμορφώσεις και εξομαλύνσεις του χώρου για την ασφάλεια των ζώων. Κυρίως όμως τεράστια διαταραχή προκλήθηκε από την επανειλημμένη εισβολή μεγάλων ποσοτήτων νερού μέσω των καρστικών αγωγών της νότιας περιφέρειας του σπηλαίου που προέρχονταν από την εξωτερική ανατολική επιφάνεια του βραχώδους σχηματισμού συμπαρασύροντας πέτρες, οι οποίες είναι σήμερα ακόμη ορατές στις απολήξεις αυτών των αγωγών (εικ. 7). Νερά έμπαιναν επίσης και από την πλατιά είσοδο. Η σημαντικότερη τέτοια εισβολή νερού συνέβη προς το τέλος της Νεολιθικής και άφησε τα κατάλοιπά της ως μία γραμμή στάθμης περίπου 2μ. ψηλότερα από τη σημερινή επιφάνεια της επίχωσης, ενώ συμπαγοποιημένοι όγκοι επίχωσης με αρχαιολογικό περιεχόμενο αυτής της περιόδου βρίσκονται κατά τόπους στην επιφάνεια αλλά και μέσα στην επίχωση (εικ.8). Και σε παλαιότερες περιόδους όμως, κυρίως της Παλαιολιθικής, δημιουργήθηκαν επίσης νεροφαγώματα που, παράλληλα με τα λαγούμια που δημιούργησαν διάφορα μικρά ζώα, παρέσυραν αρχαιολογικό υλικό από ανώτερα στρώματα και το κατέβασαν βαθύτερα δημιουργώντας πολλές φορές προβλήματα ερμηνείας στους ανασκαφείς μέχρι να διασαφηνιστεί η αιτία αυτών των δυσαναλογιών. Επιπλέον, ολόκληρο στρώμα πεσμένων λίθων δημιουργήθηκε από την αποκόλληση και πτώση τεράστιου τεμάχους από την οροφή του σπηλαίου (εικ. 8-9), που συμπλήρωσε και «μπέρδεψε» την εικόνα όσων εισήλθαν μέσω των καρστικών αγωγών. Η αποκόλληση αυτή προκάλεσε επιπλέον συμπίεση των υποκείμενων στρωμάτων και διαφοροποίηση της στρωματογραφίας σε εκείνη την περιοχή. Έχοντας υπόψη μας όλα τα προαναφερθέντα προβλήματα μπορούμε να πούμε τα παρακάτω σχετικά με τη στρωματογραφική ακολουθία:

Οι επιχώσεις της Θεόπετρας μπορούν να χωριστούν σε δύο εντελώς διαφορετικές περιόδους χρήσης του σπηλαίου: αυτή του Πλειστοκαίνου (Μέση και Ανώτερη Παλαιολιθική) και την άλλη του Ολοκαίνου (Μεσολιθική και Νεολιθική) (εικ. 6). Ποσοτικά και μορφολογικά οι δύο στρωματογραφίες είναι εντελώς διαφορετικές: η πρώτη φθάνει τα 4,50μ. πάχος στην κεντρική περιοχή του σπηλαίου, όπου και το μεγαλύτερο πάχος επιχώσεων, ενώ στην ανατολική και νότια περιφέρεια, όπου η ανασκαφή έφτασε ως το φυσικό ασβεστολιθικό υπόβαθρο, οι αντίστοιχες επιχώσεις δεν ξεπερνούν τα 2,50-3,00 μ. Επομένως, η επιφάνεια του ασβεστολιθικού υποστρώματος στον πυθμένα του σπηλαίου δεν είναι επίπεδη αλλά ανισόπεδη, βρίσκεται βαθύτερα στο κέντρο και αρκετά ψηλότερα στην περιφέρεια. Αυτός είναι και ο λόγος που ο βαθύτερος κεντρικός χώρος του σπηλαίου γέμισε επανειλημμένως από ιζήματα οφειλόμενα σε αποθέσεις νερού, όπως αναφέρθηκε ήδη, και εν μέρει από την πλατιά είσοδό του. Το τελευταίο επιβεβαιώνεται και από την κατηφορική πορεία που έχει το σκληρότερο από τα ιζήματα με φορά από την είσοδο προς το κέντρο (εικ. 9-10). Το ίζημα αυτό αντιπροσωπεύει την τελευταία παγετώδη περίοδο του Πλειστοκαίνου.

Η δεύτερη περίοδος, που αντιπροσωπεύει το Ολόκαινο, δεν ξεπερνά συνολικά τα 1,50-2,00μ. πάχος, και αυτό μόνο εκεί όπου συνυπάρχουν σε επάλληλα στρώματα.

Οι δύο παραπάνω μεγάλες περίοδοι μπορούν να χωρισθούν σε πέντε διαφορετικές ενότητες, τρεις για το Πλειστόκαινο και δύο για το Ολόκαινο:

α) Τα κατώτερα στρώματα της Πλειστοκαινικής επίχωσης αποτελούνται από υγρό ίζημα ροδαλού χρώματος (εικ. 10-11), πάχους 50-70 εκ., από το οποίο απουσιάζουν εξ ολοκλήρου τα κατάλοιπα φωτιάς, αν και η παρουσία φυτολίθων σε αυτό παραπέμπει σε ανθρώπινη παρουσία, χωρίς χρήση φωτιάς (Tsartsidou 2013, Tsartsidou κ.ά., υπό έκδοση). Η εναπόθεση αυτού του ιζήματος πρέπει να τοποθετηθεί πριν τα 130-140.000 χρόνια, σύμφωνα με νεότερες χρονολογήσεις με τη μέθοδο της θερμοφωταύγειας (Valladas κ.ά. 2007) καμένων λίθινων εργαλείων προερχόμενων από τα βαθύτερα στρώματα με κατάλοιπα φωτιάς (τα οποία υπέρκεινται, εννοείται, των βαθύτερων χωρίς φωτιά, εικ. 10-11) στο Εργαστήριο Επιστημών Κλίματος και Περιβάλλοντος του Ερευνητικού Κέντρου CNRS της Γαλλίας (Centre des Faibles Radioactivités, Laboratoire Mixtes C.N.R.S.-C.E.A.). Τα ίδια στρώματα είχαν αρχικά χρονολογηθεί με Άνθρακα 14 στον Δημόκριτο στα 46.591+1665 χρόνια πριν από σήμερα (Φακορέλλης και Μανιάτης 2000), αυτά όμως είναι και τα όρια της μεθόδου του Άνθρακα 14, ώστε παλαιότερες αυτού του ορίου ηλικίες δεν είναι δυνατόν να χρονολογηθούν με ακρίβεια με αυτή τη μέθοδο. Από αυτό το βαθύτερο ίζημα, το οποίο έχει προς το παρόν ανασκαφεί περιορισμένα, προήλθαν εργαλεία φτιαγμένα από πυριτόλιθο (εικ. 11-12), ο οποίος βρίσκεται εγκλωβισμένος μέσα σε χαλίκια ασβεστολιθικά από τον ίδιο τον πυθμένα της σπηλιάς, καθώς και από χαλαζία, που έχει χρησιμοποιηθεί περισσότερο κατά τη Μέση Παλαιολιθική περίοδο, παρά αργότερα. Οι ελάχιστοι δηλαδή ένοικοι του σπηλαίου, κατά την πρώτη χρήση του, φαίνεται πως χρησιμοποιούσαν ως πρώτη ύλη για τα εργαλεία τους υλικό που έβρισκαν στον πυθμένα της ίδιας της σπηλιάς, ενώ αργότερα, οπότε αυξήθηκε ο πληθυσμός και οι ανάγκες, αλλά προφανώς σταδιακά εξαντλούνταν και το υλικό, η αναζήτησή του γινόταν πολύ πιο οργανωμένα σε μεγάλη ακτίνα έξω από το σπήλαιο. Τα εργαλεία αυτού του ιζήματος, που είναι και τα παλαιότερα όλης της ανασκαφής, είναι αδρά επεξεργασμένα συγκρινόμενα με τα νεότερά τους.

β) Η δεύτερη ενότητα, με μέγιστο πάχος έως 2,50μ. χαρακτηρίζεται από παχιά στρώματα εκτεταμένων πυρών που εναλλάσσονται με αμμώδη και ιλυώδη στρώματα (εικ. 12-13) από υλικά που αποτέθηκαν κατά την εκροή υπόγειων νερών μέσα στο σπήλαιο. Τα νερά αυτά δημιουργούσαν κατά περιόδους στο μεγαλύτερο, βαθύτερο και κεντρικότερο τμήμα του σπηλαίου μια λιμνάζουσα περιοχή. Ο ρυθμός απόθεσής τους υπολογίστηκε από τον γεωλόγο Δρα Π. Καρκάνα από 0,5 έως 1,5 εκ./αιώνα. Οι συνθήκες που επικρατούσαν κατά τη διάρκεια δημιουργίας αυτών των στρωμάτων δεν επέτρεπαν τη συχνή και εκτεταμένη χρήση του σπηλαίου, τουλάχιστον στην προαναφερθείσα κεντρική περιοχή. Αντίθετα, δίπλα στα ανατολικά τοιχώματα του σπηλαίου, όπου ο πυθμένας έχει αποκαλυφθεί σε βάθος 3μ. περίπου, πολύ ψηλότερα δηλαδή απ’ ό,τι στον κεντρικό χώρο, η επιφάνεια χρήσης εκεί δεν έχει επηρεαστεί από τα νερά που εισέβαλλαν κάθε φορά μέσω των καρστικών αγωγών, με αποτέλεσμα εκεί η στρωματογραφία να είναι αδιατάρακτη. Στη στρωματογραφία εδώ (ανατολική περιοχή) είναι χαρακτηριστική η παρουσία σε μεγάλη ποσότητα γωνιωδών ασβεστολιθικών λατυπών (χαλικιών) προερχόμενων από την οροφή και τα τοιχώματα του σπηλαίου, τα οποία σε συνδυασμό με κρυογενείς αλλοιώσεις των συνοδών ιζημάτων δείχνει ότι αποτελούν κρυοκλαστικές αποθέσεις, προϊόν δηλαδή διάρρηξης των τοιχωμάτων λόγω τήξης και πήξης του πάγου. Από τη στρωματογραφία αυτή απουσιάζουν οι έντονες και χαρακτηριστικές φωτιές του κεντρικού χώρου (εικ.13-14). Τέλος τα ιζήματα αυτής της ενότητας στο σπήλαιο χαρακτηρίζονται επίσης από την παρουσία τεράστιων κοιτών, λάκκων και φυσικών λαγουμιών (εικ. 14-16), τα οποία συνήθως είναι πληρωμένα με νεότερες χαλαρές αποθέσεις.

γ) Η τρίτη ενότητα χαρακτηρίζεται από το σχηματισμό σκληρού ιζήματος συνολικού πάχους περίπου 1,50μ. που αποτελείται από δύο επάλληλα στρώματα (βλ. εικ. 6 και 16-18) μεταξύ των οποίων παρεμβάλλεται μία λιγότερο συμπαγής επίχωση. Οι σκληροί αυτοί σχηματισμοί αντανακλούν πολύ ψυχρές κλιματικές συνθήκες της τελευταίας παγετώδους με ηπιότερα χαρακτηριστικά στο ενδιάμεσο διάστημα (θα δούμε και παρακάτω σχετικά στο Κλίμα).

δ) Η τέταρτη ενότητα, μέγιστου πάχους 90 εκ. περίπου, ανταποκρίνεται στην ονομαζόμενη Μεσολιθική περίοδο και στρωματογραφικά τοποθετείται ανάμεσα στο σκληρό ίζημα της Ανώτερης Παλαιολιθικής και στη Νεολιθική υπερκείμενη επίχωση (εικ. 17, 19). Το χώμα έχει κιτρινόφαιη απόχρωση και αμμώδη υφή με χαρακτηριστικά υγρασίας, ενώ σε κάποιες περιοχές υπάρχουν και έντονα κατάλοιπα φωτιάς (εικ. 18-21). Το στρώμα αυτό δεν εντοπίσθηκε σε όλη την έκταση του σπηλαίου, κυρίως δεν είναι εμφανές στον κεντρικό χώρο (εικ. 3, 9-10), πράγμα που φαίνεται να οφείλεται σε αλλοιώσεις που επήλθαν στην ούτως ή άλλως πολύ διαταραγμένη ανώτερη επίχωση από τους προαναφερθέντες γεωφυσιικούς παράγοντες.

ε) Η πέμπτη και τελευταία ενότητα ανήκει στη Νεολιθική περίοδο και έχει πάχος περίπου 1,50 στην κεντρική περιοχή ‒ στην περιοχή του άξονα 11 του καννάβου όπου υπήρχε το στρώμα των αποκολλημένων λίθων από την οροφή έφτανε και τα 2,00μ., ενώ δεν ξεπερνάει τα 0,50μ. κοντά στην είσοδο και κοντά στα ανατολικά τοιχώματα του σπηλαίου (εικ. 17, 19, 20, 22). Αντίστοιχα, η μεν κεντρική επίχωση ήταν εξαιρετικά διαταραγμένη –για τους λόγους που προαναφέρθηκαν– ενώ στην περιφέρεια φαίνεται αδιατάρακτη, είχε όμως ίσως εκεί πιο περιορισμένη χρήση ο χώρος λόγω της σκοτεινότητας και της υγρασίας του. Όπως ήδη αναφέρθηκε, από όστρακα, οστά, κάρβουνα κ.λπ. επικολλημένα μέχρι και 2μ. ψηλότερα από τη σημερινή επιφάνεια της επίχωσης στα τοιχώματα του σπηλαίου συμπεραίνεται ότι αυτή η επίχωση κάποτε έφθανε ως εκεί. Παρά τη μεγάλη αναμόχλευση των ανώτερων στρωμάτων, τα οποία δεν είναι δυνατόν να μας δώσουν μια καθαρή νεολιθική στρωματογραφία, έχουν ωστόσο αυτά δώσει πολύ σπουδαία ευρήματα όλων των βαθμίδων της Νεολιθικής,

Οι εναλλαγές του κλίματος

Eπανειλημμένως φαίνεται πως άλλαξε το κλίμα (Καρκάνας 2000) στη διάρκεια χρήσης του σπηλαίου από τον άνθρωπο με την εναλλαγή θερμών και ψυχρών επεισοδίων, κατά τα οποία ο πληθυσμός του σπηλαίου αναλόγως αυξανόταν και μειωνόταν. Τα επεισόδια αυτά έχουν αφήσει τα κατάλοιπά τους στο σπήλαιο της Θεόπετρας, μοναδικό μάρτυρα αυτών των φυσικών αλλαγών σε αρχαιολογική θέση σε τόσο χαμηλό υψόμετρο μέχρι στιγμής στην Ελλάδα, ενώ είναι επίσης το νοτιότερο σημείο της Ευρώπης με τόσο έντονα χαρακτηριστικά παγετώνων στη διάρκεια του Πλειστοκαίνου. Αυτά τα ψυχρά χαρακτηριστικά εξηγούνται από τη γειτνίαση του σπηλαίου με την Πίνδο αλλά και από τον βορεινό προσανατολισμό της εισόδου του (εικ. 21).

Από τη μικρομορφολογική εξέταση δειγμάτων όλων των στρωμάτων (Kαρκάνας & Weiner 2000, Karkanas 2002, Καρκάνας-Κυπαρίσση 2005), προέκυψαν πολλές ψυχρές φάσεις που έχουν αποτυπωθεί στα ιζήματα: η πρώτη στο κατώτερο στρώμα του σπηλαίου, παλαιότερη δηλ. των 130-140.000 χρόνων πριν από σήμερα, η δεύτερη στο ανώτερο στρώμα της πρώτης καύσης, δηλαδή περίπου στην παραπάνω ηλικία. Μια εκτεταμένη ψυχρή φάση παρατηρείται κατά την τελευταία παγετώδη (έναρξη μετά την τελευταία μεσοπαγετώδη του ισοτοπικού σταδίου 5e, περίπου 130.000 χρόνια πριν) και επεκτείνεται ως τα 18.000 χρόνια πριν, που θεωρείται πέρας της τελευταίας παγετώδους περιόδου. Μια εκτεταμένη καύση που εμφανίζεται στις αποθέσεις του σπηλαίου με τη μορφή πολλών εστιών φωτιάς, όλων στον ίδιο ορίζοντα, και έχει χρονολογηθεί στα 60.000 περίπου χρόνια πριν από σήμερα (αρχή ισοτοπικού σταδίου 3) αντανακλά μια διακοπή των πολύ κακών κλιματικών συνθηκών που επικρατούσαν στην περιοχή καθ’ όλο το διάστημα της τελευταίας παγετωνικής έξαρσης. Σε μια έκταση 30 τ.μ. περίπου, μετρήθηκαν 15 τουλάχιστον εστίες, αριθμός που αυξάνεται όσο επεκτείνεται η ανασκαφή. Οι εστίες αυτές (εικ. 22-24), με επιφάνεια περίπου 1 τ.μ. η κάθε μία, αποτελούνται από έντονο ερυθρό στρώμα πάχους 10-15 εκ. στην ανώτερη επιφάνειά τους, οφειλόμενο στη σύστασή του από οξείδια αλουμινίου και φωσφόρου και ποτάσιο σε συνδυασμό με την πυράκτωση που υπέστησαν. Κάτω απ’ αυτό το κόκκινο στρώμα υπάρχει σε όλες τις εστίες μαύρο στρώμα που αποτελεί τη βάση τους (εικ. 23, 25). ΄Εχει παρατηρηθεί ότι τα σημαντικότερα και πιο εκτεταμένα επεισόδια καύσεων σχετίζονται με περιόδους ηπιότερου κλίματος κατά τις οποίες αυξανόταν ο πληθυσμός του σπηλαίου. Μετά την τελευταία μέγιστη παγετώδη περίοδο (Last Glacial Maximum, 35000 έως 18000 χρόνια πριν) φαίνεται να αυξήθηκε ραγδαία ο πληθυσμός μέσα στο σπήλαιο κρίνοντας από την αντίστοιχη εντυπωσιακή αύξηση των λίθινων εργαλείων σε αυτά τα στρώματα. Από τα τελευταία ευρήματα με την ευκαιρία των έργων του Γ΄ ΚΠΣ, αξίζει να μνημονευθεί η αποκάλυψη, ακριβώς μπροστά στην είσοδο του σπηλαίου, λιθοσωρού αποτελούμενου από πέτρες μεσαίου κυρίως μεγέθους, που σε συνδυασμό με την παρουσία βράχων προφανώς πεσμένων από την οροφή και πακτωμένων στο έδαφος (εικ. 24, 26) καλύπτουν όλο το εύρος της εισόδου. Οι πέτρες, φαίνεται να τοποθετήθηκαν και να παρέμειναν εκεί εσκεμμένα προκειμένου να δημιουργήσουν ένα φράγμα ασφαλείας ώστε να εμποδίζεται η είσοδος στο σπήλαιο τόσο για τα ζώα σε περιόδους μεγάλου ψύχους, όσο και για τα ίδια τα έντονα καιρικά φαινόμενα. Xρονολόγηση με θερμοφωταύγεια έδωσε ηλικία 24.000-22.000 χρόνια πριν από σήμερα (Ζαχαριάς κ.ά. 2012), εντάσσεται δηλαδή η κατασκευή του στη διάρκεια της τελευταίας μέγιστης παγετώδους περιόδου. Τέλος, στα 12.000 χρόνια περίπου πριν από σήμερα παρατηρήθηκε στο σπήλαιο το τελευταίο σύντομο ψυχρό επεισόδιο, επονομαζόμενο Younger Dryas, που πιστοποιήθηκε εδώ για πρώτη φορά στην ανατολική Μεσόγειο. Λόγω της θέσης του σπηλαίου κοντά στην οροσειρά της Πίνδου φαίνεται πως εδώ τότε επικράτησαν πολύ χαμηλές θερμοκρασίες.

Η πρώτη εμφάνιση του πηλού

Ανάμεσα στις εστίες των περίπου 60.000 χρόνων βρέθηκαν δεκάδες πήλινοι, συνήθως κυλινδρικοί, σχηματισμοί (εικ. 25-29), πιθανότατα ελαφρά στεγνωμένοι, όχι ψημένοι. Το μήκος τους φθάνει τα 10 εκ. περίπου και το πάχος τους τα 2,5-3 εκ. Η παρουσία τους σε τόσο πρώιμα στρώματα είναι φυσικό ότι μας προκάλεσε σύγχυση ως προς τη χρονική περίοδο έναρξης της χρήσης του πηλού. Τελικά όμως, σύμφωνα με τις στρωματογραφικές παρατηρήσεις του γεωλόγου Π. Καρκάνα, αυτοί οι σχηματισμοί προέρχονται από την ενότητα της Μεσολιθικής επίχωσης (στο σπήλαιο έχουν διατηρηθεί ενδεικτικά σε θέση εύρεσής τους (εικ 27, 30) και έφθασαν σε βαθύτερα στρώματα μέσω των τεράστιων κοιτών και νεροφαγωμάτων που προκλήθηκαν από την εισβολή μεγάλων ποσοτήτων νερού μέσω των καρστικών αγωγών στο σπήλαιο και πληρώθηκαν με υλικό από ανώτερα στρώματα. Κατάλοιπα όμως μαζών άψητου πηλού, πέρα από τα εν λόγω αντικείμενα, έχουν βρεθεί διάσπαρτα μέχρι τα βαθύτερα στρώματα της Παλαιολιθικής (εικ. 28, 31), οι οποίες επίσης προέρχονται τελικά από τη μεσολιθική επίχωση. Οπωσδήποτε αυτοί οι πήλινοι σχηματισμοί αντιπροσωπεύουν πρώιμες προσπάθειες σχηματοποίησης αυτού του εύπλαστου υλικού, του πηλού, τις ιδιότητες του οποίου φαίνεται να γνώριζαν πλέον στη Μεσολιθική περίοδο και αποτελούν αποδείξεις ότι η κεραμική τεχνολογία είναι γηγενής κατάκτηση, αφού σε συνδυασμό με το ψήσιμο του πηλού κάποιους αιώνες αργότερα, επρόκειτο να σημάνει την επανάσταση της τεχνολογίας κατά τη Νεολιθική εποχή. Επίσης, προς το τέλος της Παλαιολιθικής, κατάλοιπα πηλών, όχι σχηματοποιημένα, βρέθηκαν δίπλα σε φωτιές (εικ. 29, 32). Το δείγμα αυτό έχει χρονολογηθεί με Άνθρακα 14 στα 13480-12320 π.Χ. / 12539±200 ΒΡ (DEM-208). Ο συνδυασμός αυτός δεν παρατηρείται στα βαθύτερα στρώματα, ώστε η ύπαρξη πηλών, έστω και άμορφων μαζών, προς το τέλος της Ανώτερης Παλαιολιθικής θέτει, όπως είναι ευνόητο, σε νέα βάση και το θέμα της γηγενούς ή εισηγμένης κεραμικής τεχνολογίας των αρχών της Νεολιθικής στον ελλαδικό χώρο.

H απουσία οστέινων καταλοίπων – διαγένεση

Ένα μεγάλο πρόβλημα που αντιμετωπίσαμε στην ανασκαφή ήταν η σχεδόν παντελής απουσία οστών στις παλαιολιθικές επιχώσεις όλης της κεντρικής περιοχής του σπηλαίου, απουσία που δεν μπορούσε να ερμηνευτεί αρχαιολογικά μέχρι που η μικρομορφολογική μελέτη του συνεργάτη γεωλόγου Δρ. Π. Καρκάνα (Καρκάνας και Weiner 2000) με τις αναλύσεις των ιζημάτων που έγιναν στο Ινστιτούτο Weizmann του Ισραήλ απέδωσε την απουσία των οστών στο φαινόμενο της διαγένεσης, δηλαδή σε μετα-αποθετικές διαδικασίες που σχετίζονται με τη σύσταση των ιζημάτων από κατάλοιπα καύσης ξύλων που περιέχουν ανθρακικό ασβέστιο, φυτόλιθους και άμορφα πυριτικά συσσωματώματα καθώς και διαλυμένο φωσφόρο από την αποσύνθεση οργανικών καταλοίπων, με τα οποία είναι εμπλουτισμένο το νερό που κυκλοφορεί στους πόρους των ιζημάτων. ΄Ετσι δημιουργείται το ορυκτό απατίτης, το κύριο ανόργανο συστατικό των οστών, και στη συνέχεια δημιουργείται ένα σύνολο αυθιγενών ορυκτών. Ως αποτέλεσμα, το ορυκτό απατίτης στην πορεία της διαγένεσης μετατρέπεται σε άλλα πιο σύνθετα φωσφορικά ορυκτά του αργιλίου και αυτό το στάδιο σηματοδοτεί τη διάλυση του απατίτη των οστών. ΄Ετσι, στις περιοχές του σπηλαίου όπου υπάρχει απατίτης η ασβεστίτης, τα οστά είναι σταθερά και η παρουσία τους αντιπροσωπεύει την πραγματική εικόνα της παρουσίας τους στο παρελθόν, ενώ στις περιοχές με τα σύνθετα ορυκτά του φωσφόρου η απουσία τους δηλώνει λανθασμένα ότι δεν υπήρχαν και στο παρελθόν. Στο σπήλαιο της Θεόπετρας, στην κεντρική περιοχή, απουσιάζουν τα οστά γιατί εκεί καταλήγουν, όπως είπαμε ήδη, οι καρστικοί αγωγοί της νότιας περιοχής οι οποίοι μετέφεραν επανειλημμένως μεγάλες ποσότητες νερού από την εξωτερική περιοχή του σπηλαίου που κατέκλυσαν το σπήλαιο και συνετέλεσαν στη διάλυση των οστών με τη διαδικασία της διαγένεσης που αναφέρθηκε (εικ. 30, 33). Ήμασταν πολύ τυχεροί ως προς το ότι η περιοχή δίπλα στα ανατολικά τοιχώματα του σπηλαίου, επίσης κοντά στην απόληξη ενός καρστικού αγωγού αλλά σε σαφώς ψηλότερο επίπεδο, έμεινε έξω από την επιρροή των νερών και είναι εκεί όπου βρέθηκαν σε πολύ καλή κατάσταση διατήρησης οστά ζώων (εικ. 30, 34) αλλά και οι δύο ανθρώπινες ταφές της Ανώτερης Παλαιολιθικής που θα δούμε παρακάτω.

Aνθρωπολογικά κατάλοιπα

Κατά τη διάρκεια όλων αυτών των χιλιετιών χρήσης του σπηλαίου από τον άνθρωπο είναι πολύ πιθανό ότι άλλαξε και ο ανθρώπινος τύπος που ζούσε στην περιοχή. Με τα έως τώρα δεδομένα από άλλες θέσεις της Ευρώπης γνωρίζουμε ότι ο άνθρωπος Ηomo sapiens neanderthalensis χάνεται περίπου γύρω στα 40.000 χρόνια πριν από σήμερα και εμφανίζεται ο σημερινός σύγχρονος άνθρωπος Homo sapiens sapiens, ενώ στη Μέση Ανατολή ο σύγχρονος άνθρωπος εμφανίστηκε ήδη από τα 100.000 χρόνια περίπου πριν από σήμερα. Στη Θεόπετρα ευτυχήσαμε να έχουμε βρει ως τώρα πέντε ανθρώπινους σκελετούς, έναν της Ανώτερης Παλαιολιθικής χρονολογημένο από τα ίδια τα οστά του στα 14990-14060 π.Χ. (εικ. 31, 35) (Φακορέλλης και Μανιάτης 2000, DEM -241), δηλαδή μετά το τέλος της τελευταίας μέγιστης παγετώδους περιόδου και έναν ακόμη, πιθανότατα σύγχρονο του πρώτου, καθώς γειτνιάζουν και βρίσκονται στο ίδιο περίπου βάθος ‒ λόγω της κακής κατάστασης των οστών του τελευταίου δεν διατηρήθηκε κολλαγόνο για να μας δώσει ηλικία (εικ. 32, 36). Τρεις επιπλέον ταφές ανήκουν στη Μεσολιθική περίοδο και έχουν χρονολογηθεί στα 7000-7500 περίπου π.Χ. (Kyparissi-Apostolika 2003, 8.070±60 ΒΡ, 7280-6830 ΒC, CAMS -21773) και 8450±45 ΒΡ (7.586-7384 BC, oxa-17352) (εικ. 33-35, 37-39). Οι δύο τελευταίοι μεσολιθικοί βρέθηκαν με την ευκαιρία των έργων ανάδειξης του σπηλαίου (καλοκαίρι 2006/ Ιανουάριος 2008). Η μία εξ αυτών, σε συνεσταλμένη στάση, εκτίθεται στο σπήλαιο στη θέση εύρεσής της, εγκιβωτισμένη σε κάλυμμα από πλεξιγκλάς (Κυπαρίσση-Αποστολίκα, υπό έκδοση).

Εκτός των ταφών αυτών καθ’ αυτών, στο βαθύτερο στρώμα φωτιάς του σπηλαίου βρέθηκαν αποτυπώματα ανθρώπινων πελμάτων (Μανώλης κ.ά. 2000) (εικ. 36, 40) που ανήκουν σε στρώματα της Μέσης Παλαιολιθικής ‒ είχαν χρονολογηθεί με Άνθρακα 14 στα 46.330±1.590 ΒΡ (Φακορέλλης και Μανιάτης 2000, DEM -613), ενώ χρονολόγηση με θερμοφωταύγεια, όπως αναφέρθηκε ήδη, ανεβάζει τις ηλικίες στα 110-135.000 χρόνια πριν από σήμερα! (Valladas κ.ά. 2007). Λόγω της ηλικίας του στρώματος όπου βρέθηκαν τα αποτυπώματα και λόγω της μουστέριας τεχνολογίας των λίθινων εργαλείων που βρέθηκαν στο αντίστοιχο στρώμα και κατά κανόνα αποδίδονται στους νεαντερτάλιους (Παναγοπούλου 2000), ευλόγως τα αποτυπώματα μπορούν να αποδοθούν στον προγενέστερο ανθρώπινο τύπο (Homo sapiens neanderthalensis). ΄H, αν ανήκουν στον σύγχρονο άνθρωπο, αυτό σημαίνει ότι ο τελευταίος έφτασε στον ελλαδικό χώρο πολύ νωρίτερα απ’ ό,τι στην υπόλοιπη Ευρώπη, δηλ. όπως περίπου στη Μέση Ανατολή. Εν τέλει, σε όποιον ανθρώπινο τύπο και αν ανήκουν, η ανεύρεσή τους είναι ιδιαίτερα σημαντική και ελπίζουμε ότι θα συμβάλουν στη μελέτη της παρουσίας και της εξέλιξης του ανθρώπου στην Ελλάδα, η οποία βρίσκεται μεταξύ της Ευρώπης και της Μέσης Ανατολής, ώστε είναι πιθανή η εμφάνιση του σύγχρονου ανθρώπου και εδώ πολύ νωρίτερα απ’ ό,τι στην υπόλοιπη Ευρώπη.

Τα ευρήματα αυτά είναι μοναδικά στον ελλαδικό χώρο και εξαιρετικά σπάνια σε παγκόσμια κλίμακα. Είναι τα δεύτερα σε αρχαιότητα αποτυπώματα ποδιών στην Ευρώπη μετά εκείνα της Terra Amata της Γαλλίας (380.000 χρόνια πριν), ενώ άλλα που βρέθηκαν σε σπήλαια της Γαλλίας και της Ιταλίας χρονολογούνται κάτω από τα 20.000 χρόνια. Έχουν μήκος έως 15 εκ. και πλάτος περίπου 6 εκ., μέγεθος που ταιριάζει σε παιδί ηλικίας 4-5 περίπου ετών σήμερα. Η εκτίμηση της ηλικίας έγινε ύστερα από συγκρίσεις με πέλματα σύγχρονων παιδιών ανάλογης ηλικίας, έγινε φωτογραμμετρική ανάλυση και σκανάρισμα με laser (εικ. 37, 41) (Μανώλης κ.ά. 2000). Από το μήκος του πέλματος μπορεί να υπολογιστεί το ύψος του ατόμου (15%), στην προκειμένη περίπτωση τα άτομα του 2ου και 3ου αποτυπώματος που είναι πιο ευκρινή εκτιμάται ότι είχαν ύψος 94-100 εκ. και 86-92 εκ. αντίστοιχα (τα αποτυπώματα ανήκουν σε διαφορετικά άτομα). Υπάρχει ωστόσο μια επιφύλαξη, αυτά να μην ανταποκρίνονται σε αυτή την ηλικία, δεδομένου ότι όλα τα ιζήματα στο σπήλαιο έχουν υποστεί συρρίκνωση και πιθανόν έτσι να φαίνεται μικρότερο και το μέγεθος αυτών των αποτυπωμάτων.

Tέλος, από τη νεολιθική επίχωση, αν και δεν έχουν εντοπιστεί ταφές in situ, έχουν ωστόσο βρεθεί αρκετά σκελετικά κατάλοιπα που υπολογίζουν τον πληθυσμό του σπηλαίου κατά την περίοδο αυτή περίπου στα 43 άτομα (βρέφη, ανήλικα και ενήλικα). Έγινε παλαιοπαθολογική μελέτη, εντοπίστηκαν διάφορες βλάβες αλλά γενικότερα φαίνεται πως πρόκειται για έναν εύρωστο πληθυσμό (Στραβοπόδη και Mανώλης 2000 και Στραβοπόδη 2012) που διατρεφόταν με γήινες τροφές κυρίως φυτικής προέλευσης που παραπέμπει σε γεωργο-κτηνοτροφική οικονομία με μικρή περιστασιακή κατανάλωση κρέατος και πολύ μικρή ποσότητα θαλάσσιας πρωτεΐνης λόγω της απόστασης της Θεόπετρας από τη θάλασσα (Papathanasiou 2000)

Είναι αξιοσημείωτο επίσης ότι με αναλύσεις DΝΑ που έγιναν σε οστά τόσο του ενός παλαιολιθικού σκελετού όσο και μεταγενέστερων οστών προκύπτει γενετική συνάφεια μεταξύ τους (Εvison κ.ά. 2000).

Η πανίδα

Όπως προαναφέρθηκε, το φαινόμενο της διαγένεσης στον κεντρικό χώρο διέλυσε σχεδόν στο σύνολό τους τα οστά. Αλλά, χάρη στην ανατολική περιοχή που έμεινε έξω από αυτή τη διαδικασία, έγινε δυνατό να ταυτιστούν οστά ζώων (εικ. 38, 39, 42, 43), όπως σπηλαίας άρκτου αλλά και αιγοειδών, κόκκινου ελαφιού, δορκάδας, ελαφιού δάμα, αλεπούς, ασβού, αρκούδας, λαγού, ύαινας, λύκου, χελώνας, πάπιας, πέρδικας κ.ά. πτηνών, π.χ. περιστεριών, κορακοειδών, αετού κ.λπ. που αντιστοιχούν στην Παλαιολιθική και Μεσολιθική επίχωση (Rowley-Conwy και Νewton 2000). Επιπλέον, από τα ευρήματα στις όχθες του Πηνειού κατά τις έρευνες του Milojcic (Milojcic κ.ά. 1965) έχει διαπιστωθεί η παρουσία στη Θεσσαλία ελεφάντων, ρινόκερων, ιπποποτάμων, αλόγων και ποικίλων μυρηκαστικών για τις θερμές περιόδους της Παλαιολιθικής.

Από τη Νεολιθική επίχωση αναγνωρίστηκαν πολλά οστά ζώων, όπως αιγοπρόβατα που αποτελούν και το κυρίαρχο είδος σε ποσοστό περίπου 60%, βοοειδή, χοίροι και σκύλος εξημερωμένα, αλλά και γύρω στο 11% άγρια ζώα, όπως διάφορα είδη ελαφιών, αγριογούρουνο, αρκούδα, λαγός, αγριόγατα και ασβός, ως αποτέλεσμα κυνηγιού (Xαμηλάκης 2000). Σε οστό αρκούδας χρονολογημένο στη Νεολιθική περίοδο, προς το τέλος της 5ης χιλιετίας (DEM 1968/ 5,441±30 BP/ 4,350-4,240 BC) βρέθηκαν αποτυπώματα από μαχαιριές που αποδίδονται σε προσπάθεια τεμαχισμού του ζώου (εικ. 39, 44) (Hamilakis & Harris υπό έκδοση).

Η συμβολή των συνεργατών – Ευχαριστίες

Το σπήλαιο της Θεόπετρας ανασκάπτεται από το 1987 συνεχώς από την Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας, υπό τη διεύθυνση της υπογράφουσας και μελετάται με τη συνεργασία μιας μεγάλης διεπιστημονικής ομάδας αποτελούμενης από ανθρωπολόγους, βιολόγους, αρχαιολόγους ειδικευμένους στη λιθοτεχνία, την αρχαιοβοτανολογία, την ανθρακολογία, γεωλόγους, αρχαιομέτρες για τη χρονολόγηση ανθράκων και καμένων υλικών, αρχαιοζωολόγους και επιστήμονες άλλων ειδικοτήτων, κυρίως περιβαλλοντικών, καθώς συνεχώς αναφύονται και νέες.

Εγώ ως ανασκαφέας αισθάνομαι πολύ τυχερή που μου δόθηκε αυτή η ευκαιρία, όμως χωρίς την παρουσία πολλών συνεργατών μου, διαφόρων ειδικοτήτων, όλα αυτά τα χρόνια, η ολοκλήρωσή της δεν θα ήταν δυνατή ή τουλάχιστον δεν θα είχε επιτευχθεί το ίδιο αποτέλεσμα ως προς την ερμηνεία των ευρημάτων και τη χρήση του χώρου. Το κλίμα π.χ. έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη χρήση του χώρου, στη συχνότητα κατοίκησης της θέσης ή στη σχεδόν παντελή απουσία ανθρώπων κάποια διαστήματα. Το γέμισμα του χώρου του σπηλαίου επανειλημμένως με νερά που απέτρεπαν τη χρήση του από τον άνθρωπο και επίσης σε συνδυασμό με τις φωτιές εξαφάνισαν κυριολεκτικά τα ίχνη οστών από συγκεκριμένες περιοχές δημιουργώντας λανθασμένη αρχαιολογική εικόνα, δεν θα ήταν δυνατόν να έχουν ερμηνευτεί μόνο από αρχαιολόγους χωρίς την καθοριστική βοήθεια του γεωλόγου συνεργάτη Δρα Π. Καρκάνα, στον οποίο είμαι βαθιά υποχρεωμένη για την ουσιαστική συμβολή του στην έρευνα. Μαζί θέλω να ευχαριστήσω και το Ινστιτούτο Weizmann του Ισραήλ και τον καθηγητή Steven Weiner και επίσης τον καθηγητή Ofer Bar-Yosef του Πανεπιστημίου Harvard, που μας έδωσαν τη σχετική ανάλογη εμπειρία από ανασκαφές σε σπήλαια του Ισραήλ και μας παραχώρησαν τα εργαστήρια του Ινστιτούτου για τις σχετικές αναλύσεις. Η μελέτη και η ανάλυση των ιζημάτων βοηθήθηκε επιπλέον από την αναζήτηση και ταύτιση φυτολίθων από τη Δρα Γεωργία Τσαρτσίδου, που επιβεβαιώνουν την παρουσία ανθρώπων στο σπήλαιο και στα βαθύτερα ιζήματα πριν τη χρήση της φωτιάς. Οι ανθρωπολογικές μελέτες αλλά και η ίδια η αποκάλυψη των ταφών κάθε φορά πέτυχαν χάρη στην παρουσία και την υπεύθυνη μελέτη της Δρος Ελένης Στραβοπόδη, ενώ με τη μελέτη των αποτυπωμάτων ανθρώπινων πελμάτων ασχολήθηκε ο Δρ Σωτήρης Μανώλης που με τη συνεργασία των Dr. Leslie Aiello και Dr.Robin Henessy του Πανεπιστημίου UCL του Λονδίνου έκαναν όλες τις απαιτούμενες αναλύσεις για να καταλήξουν στα σωστά συμπεράσματα. Ο Dr. Martin Evison με τους συνεργάτες του στο Πανεπιστήμιο του Sheffield της Αγγλίας ασχολήθηκαν με την ανάλυση και μελέτη του DNA σκελετικών καταλοίπων και την αναζήτηση της γενετικής συνάφειας του πληθυσμού. Πρόσφατα, η Δρ. Χριστίνα Παπαγεωργοπούλου του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου, άρχισε να ασχολείταιο με την αναζήτηση DNA κυρίως σε μεσολιθικούς σκελετούς, με εντυπωσιακά ήδη αποτελέσματα. Η Δρ Αναστασία Παπαθανασίου συμπλήρωσε την ανθρωπολογική ομάδα με τη μελέτη διατροφής που έκανε για τους ίδιους σκελετούς. Τα οστά της πανίδας μελετήθηκαν τα μεν παλαιολιθικά και μεσολιθικά από τους Dr. Peter Rowley-Conwy και Dr. Sally Newton, ενώ τα νεολιθικά από τους Δρα Γιάννη Χαμηλάκη και Dr. Kerry Harris στο Πανεπιστήμιο του Southampton. Η μικροπανίδα όλων των περιόδων μελετήθηκε από τη Δρα Κατερίνα Παπαγιάννη, ενώ τα κατάλοιπα ψαριών και οστρέων κυρίως γλυκού νερού μελέτησε η Δρ Τατιάνα Θεοδωροπούλου. Το υλικό πανίδας που προέκυψε από τις τελευταίες ανασκαφές για τα έργα ανάδειξης θα αποτελέσει αντικείμενο μελέτης της Δρος Κατερίνας Τρανταλίδου. Σε όλους είμαι βαθιά ευγνώμων.

Δρ Νίνα Κυπαρίσση-Αποστολίκα

Διευθύντρια των ανασκαφών του Σπηλαίου της Θεόπετρας

* Για το σπήλαιο Θεόπετρας έχουν γίνει μέχρι σήμερα 95 δημοσιεύσεις από την ανασκαφέα και τους συνεργάτες της και συνεχίζονται με επί μέρους υλικά, ενώ σε τελικό στάδιο προς δημοσίευση είναι ο πρώτος τόμος για τη Νεολιθική περίοδο.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αδάμ Ε., 2000. «Οι Ανώτερες Παλαιολιθικές και Μεσολιθικές λιθοτεχνίες του σπηλαίου Θεόπετρας και η συμβολή τους στην εκτίμηση της χρήσης του σπηλαίου κατά το Τελικό Πλειστόκαινο», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 163-171.
Aποστολίκας Ο., 2014. Προϊστορική εκμετάλλευση του οροπεδίου της Λίμνης Πλαστήρα. Διδακτορική Διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Bottema S., 1979. «Pollen analytical investigations in Thessaly (Greece)», Palaeohistoria 21, σ. 19-40.
Εvison M., Kyparissi-Apostolika N., Stravopodi E., Fieller N. και D. Smilie, 2000. «An ancient HLA type from a palaeolithic skeleton from Theopetra cave, Greece», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 109-117.
Θεοχάρης Δ.Ρ., 1967. H αυγή της Θεσσαλικής Προϊστορίας, ΄Εκδοση της Φιλαρχαίου Εταιρείας Βόλου, Βόλος.
Facorellis Y., Kyparissi-Apostolika N., Maniatis Y., 2002. The Cave of Theopetra, Kalambaka: Radiocarbon Evidence for 50,000 Years of Human Presence, 2001 by the Arizona Board of Regents on behalf of the University of Arizona, Radiocarbon 43/28, σ. 1029-1048.
Facorellis Y., Karkanas P., Higham, Th., Brock F., Ntinou M. και Kyparissi-Apostolika N., 2013. «Interpreting Radiocarbon dates from the Palaeolithic layers of Theopetra cave in Thessaly, Greece», Radiocarbon 55/2-3, σ. 1432-1442.
Ζαχαριάς Ν., Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. και Μπασιάκος Ι., 2012. «Χρονολογήσεις με οπτική φωταύγεια ιζημάτων της εισόδου του σπηλαίου της Θεόπετρας», στο Ν. Ζαχαριάς, Μ. Γεωργακοπούλου, Κ. Πολυκρέτη, Γ. Φακορέλλης και Θ. Βάκουλης (επιστημονική επιμέλεια), Πρακτικά 5ου Συμποσίου Ελληνικής Αρχαιομετρικής Εταιρείας, Αθήνα 8-10 Οκτωβρίου 2008, Eκδόσεις Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, Σειρά «Ανθρωπιστικές Επιστήμες», Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα, σ. 137-144.
Hamilakis Y., Harris K. (υπό έκδ.), «Humans and other animals at Neolithic Theopetra», στο N. Kyparissi-Apostolika (επιμ.), Theopetra Cave: the Neolithic period.
Jacobsen T.W., 1976. «17,000 years of Greek prehistory», Scientific American 234, σ. 76-87.
Kαρκάνας Π., 2000. «Θεόπετρα: ένα σπήλαιο δίνει πληροφορίες για την εξέλιξη του κλίματος», National Geographic 4/4 (Απρίλιος 2000), σ. 136-139.
Kαρκάνας Π. και Weiner S., 2000. «Λιθοστρωματογραφία και Διαγένεση των αποθέσεων του σπηλαίου Θεόπετρας Καλαμπάκας», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 37-51.
Κarkanas P., 2002. «Micromorphological Studies of Greek Prehistoric Sites: New Insights in the Interpretation of the Archaeological Record”, Geoarchaeology 17/3, σ. 237-259.
Karkanas P., White D., Lanec C.S., Stringerd C., Daviesb W., Cullenc V.L., Smith V.C., Ntinou M., Tsartsidou G. και Kyparissi-Apostolika N., 2014. «Tephra correlations and climatic events between the MIS6/5 transition and the beginning of MIS3 in Theopetra Cave, central Greece», Quaternary Science Reviews, Manuscript Number: JQSR-D-13-00490R1. https://dx.doi.org/10.1016/j.quascirev.2014.05.027
Κατσαρού Σ., 2000. «Η μονόχρωμη κεραμική της Νεολιθικής ως προϊόν μιας διαδικασίας επιλογής. Η περίπτωση του σπηλαίου Θεόπετρας», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 235-261.
Κοτζαμάνη Γ., 2010. Από τη συλλογή στην καλλιέργεια: αρχαιοβοτανική διερεύνηση των πρώιμων σταδίων εκμετάλλευσης των φυτών και της αρχής της γεωργίας στον ελλαδικό χώρο (σπήλαιο Θεόπετρας, σπήλαιο Σχιστού, Σιδάρι, Ρεβένια), Διδακτορική Διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης 2010. [GRI-2010-5538]https://invenio.lib.auth.gr/collection/Theses?ln=el https://phdtheses.ekt.gr/eadd/handle/10442/19671
Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν., 2000. «Η ανασκαφή του σπηλαίου Θεόπετρας 1987-1998», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα., σ. 17-36.
Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν., 2000α. «Η Νεολιθική περίοδος του σπηλαίου Θεόπετρας», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 181-234.
Kyparissi-Apostolika N., 2003. «The Mesolithic of Theopetra cave: new data for a debated period of Greek Prehistory», στο N. Galanidou και C. Perlès (επιμ.), The Greek Mesolithic-Problems and Perspectives, British School at Athens Studies 10, σ. 189-198.
Κυπαρίσση-Αποστολίκα N. και Kαρκάνας Π., 2005. «Η συμβολή της γεωλογικής παρατήρησης στην αρχαιολογική ερμηνεία του σπηλαίου Θεόπετρας», στο Σταγέας Γ. (επιμ.), Πρακτικά Β΄ Ιστορικού Συνεδρίου Καλαμπάκας (10-12.5.2002), εκδ. Γένεσις, Καλαμπάκα, σ. 581-590.
Kyparissi-Apostolika Ν., 2006. The Beginning of the Neolithic in Thessaly, στο I. Gatsov και H. Schwarzberg (επιμ.), Aegean – Marmara – Black Sea: The present state of Research on the Early Neolithic, Proceedings of the Session held at the EAA 8th Annual Meeting at Thessaloniki, 28 September 2002, Schriften des Zentrums fűr Archaeologie und Kulturgeschichte des Schwarzmeerraumes 5, Beier & Beran, Langenweissbach 2006, σ. 59-67.
Kyparissi-Apostolika Ν. (υπό έκδοση). «The role of Theopetra cave in Thessaly, Greece, at the end of the Neolithic: Habitual or Symbolic use?», International Conference Communities in Transition: The Circum-Aegean Later Neolithic stages (ca. 5000/4800-3200/3000 BC), Αθήνα 7-9 Ιουνίου 2013.
Kυπαρίσση-Αποστολίκα (υπό έκδοση), «Προϊστορικές ταφές στο σπήλαιο της Θεόπετρας», Αφιερωματικός τόμος για τον Νίκο Ξηροτύρη, Πανεπιστήμιο Κομοτηνής.
Mανώλης Σ., Αiello L., Henessy R. και Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν., 2000. «Αποτυπώματα ποδιών Μέσης Παλαιολιθικής από το σπήλαιο Θεόπετρας (Καλαμπάκα, Θεσσαλία)», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 81-93.
Milojčič V., Boessneck J., Jung D. και Schneider H., 1965. Paläolithikum um Larissa in Thessalien, Rudolf Habelt Verlag, Βόννη.
Ντίνου Μ., 2000. «Προκαταρκτικά αποτελέσματα της ανθρακολογικής ανάλυσης από το σπήλαιο Θεόπετρας», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 69-80.
Ntinou M. και Kyparissi-Apostolika N., 2008. «The Pleistocene-Holocene charcoal record from Theopetra cave, Thessaly, Greece: implications for vegetation, climate and human use», στο Damblon, F. και Court-Picon, M. (επιμ.), Charcoal and microcharcoal. Continental and marine records. Abstracts and Programme 4th International Meeting of Anthracology, Βρυξέλλες 8-13 Σεπτεμβρίου 2008, Geological Survey of Belgium Professional Papers 303, σ. 1-105.
Ntinou M. και Kyparissi-Apostolika N. (προς υποβολή για δημοσίευση στο Vegetation History), «Local vegetation dynamics and human habitation from the Last Interglacial to the Early Holocene at Theopetra Cave, central Greece: evidence from wood charcoal analysis».
Παναγοπούλου Ε., 2000. «Τα Μέσα Παλαιολιθικά εργαλειακά σύνολα του σπηλαίου Θεόπετρας: Συμβολή στη μελέτη των τεχνολογικών μεταβολών κατά το Ανώτερο Πλειστόκαινο», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 139-161.
Papathanasiou A., 2000. «The reconstruction of the Theopetra cave population diet from stable isotope analysis of human bones», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 119-127.
Perlès C., 1988. «New Ways with an Old Problem: Chipped Stone Assemblages as an Index of Cultural Discontinuity in Early Greek Prehistory», στο E.B. French και Wardle K.A. (επιμ.), Problems in Greek Prehistory, Μπρίστολ, σ. 477-488.
Perlès C., 1990. Les industries lithiques taillées de Franchthi (Argolide, Grèce), τόμ. II: Les industries du Mésolithique et du Néolithique Initial [Excavations at Franchthi Cave, Greece, τεύχος 5], Indiana University Press, Μπλούμινγκτον και Ινδιανάπολη.
Rowley-Conwy P. και Newton S., 2000. «Late Palaeolithic and Mesolithic animal bones from Theopetra cave», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 129-134.
Runnels C., 1988. «A prehistoric survey of Thessaly: New light on the Greek Middle Palaeolithic», Journal of Field Archaeology 15, σ. 277-290.
Σκουρτοπούλου Κ., 2000. «Η επεξεργασία απολεπισμένου λίθου στο σπήλαιο Θεόπετρας κατά τη διάρκεια της Νεολιθικής εποχής», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 269-292.
Στραβοπόδη Ε. και Σ. Μανώλης, 2000. «Το βιοαρχαιολογικό προφίλ των ανθρωπολογικών ευρημάτων του σπηλαίου Θεόπετρας: ένα πιλοτικό πρόγραμμα στον ελλαδικό χώρο», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 95-108.
Στραβοπόδη Ελένη, 2012. «Το παλαιοπαθολογικό προφίλ της πορώδους υπερόστωσης ως επιδημιολογικής έκρηξης στις κοινωνίες του πρώιμου Ολόκαινου στον Ελλαδικό χώρο: μία βιοπολιτισμική προσέγγιση». Διδακτορική διατριβή, Τομέας Φυσιολογίας Ζώων και Ανθρώπου, Τμήμα Βιολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Στρατούλη Γ., 2000. «Νεολιθικά εργαλεία από οστό και κέρατο. Συμβολή στην ανίχνευση δραστηριοτήτων των χρηστών του σπηλαίου Θεόπετρας Καλαμπάκας», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 307-327.
Tomkins P., 2009. «Domesticity by default. Ritual, Ritualization and cave-use in the Neolithic Aegean», Oxford Journal of Archaeology 28/2, σ. 125-153.
Tsartsidou G., 2013. «Flora and People at the Palaeolithic cave of Theopetra, Thessaly, Greece», 114th International Meeting of the Archaeological Institute of America, Σιάτλ 3-6 Ιανουαρίου 2013.
Tsartsidou G., Karkanas P. και Kyparissi-Apostolika N., 2014. Palaeonvironmental reconstruction and flora exploitation at the Palaeolithic cave of Theopetra, central Greece: The evidence from phytolith analysis.
Archaeological and Anthropological Siences.
Ref.: Ms.No.AASC-D-13-00055R1 (υπό έκδ.)
Valladas H., Mercier N., Froget L., Joron J.L., Reyss J.L., Karkanas P., Panagopoulou E., Facorellis Y. και Kyparissi-Apostolika N., 2007. «TL Age-Estimates for the Middle Palaeolithic layers from Theopetra Cave (Greece)», Quaternary Geochronology 2, σ. 303-308.
Φακορέλλης Γ. και Μανιάτης Γ., 2000. «Μαρτυρία 50.000 χρόνων ανθρώπινης παρουσίας στο σπήλαιο Θεόπετρας με 14C», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 53-68.
Χαμηλάκης Γ., 2000. «Ζωοαρχαιολογία της Νεολιθικής Θεόπετρας-προκαταρκτική μελέτη», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 263-267.
Χριστοπούλου Α., 2000. «Τα λειασμένα λίθινα εργαλεία του σπηλαίου Θεόπετρας», στο Κυπαρίσση-Αποστολίκα Ν. (επιμ.), Σπήλαιο Θεόπετρας: Δώδεκα Χρόνια Ανασκαφών και Έρευνας 1987-1998, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Τρίκαλα, 6-7 Νοεμβρίου 1998, Αθήνα, σ. 293-305.

]]> https://franchthi.wordpress.com/2020/10/10/%cf%83%cf%80%ce%b7%ce%bb%ce%b1%ce%b9%ce%bf-%ce%b8%ce%b5%ce%bf%cf%80%ce%b5%cf%84%cf%81%ce%b1%cf%82-%cf%84%cf%81%ce%b9%ce%ba%ce%b1%ce%bb%ce%b1/feed/ 0 sikam SPILAIO+TIS+THEOPETRAS Εικ. 4. Οι κόγχες της νότιας περιοχής του σπηλαίου φωτισμένες. Εικ. 37. Μεσολιθική ταφή σε συνεσταλμένη στάση, χρονολογημένη στα 7280-6830 π.Χ. Βράχος Θεόπετρας Λαμπαγιανας καλοκαιρι 2018 https://franchthi.wordpress.com/2018/08/31/%ce%bb%ce%b1%ce%bc%cf%80%ce%b1%ce%b3%ce%b9%ce%b1%ce%bd%ce%b1%cf%82-%ce%ba%ce%b1%ce%bb%ce%bf%ce%ba%ce%b1%ce%b9%cf%81%ce%b9-2018/ https://franchthi.wordpress.com/2018/08/31/%ce%bb%ce%b1%ce%bc%cf%80%ce%b1%ce%b3%ce%b9%ce%b1%ce%bd%ce%b1%cf%82-%ce%ba%ce%b1%ce%bb%ce%bf%ce%ba%ce%b1%ce%b9%cf%81%ce%b9-2018/#respond Fri, 31 Aug 2018 11:41:05 +0000 https://franchthi.wordpress.com/?p=104 Στις 22 Αυγουστου 2018 σε μια καφετερια της Κοιλαδας εγινε μια σημαντικη παρουσιαση των εργασιων στην βυθισμενη πολιτεια του Λαμπαγιανα.Πολιτεια που συνδεεται με το γειτονικο Φραγχθι αν και αναφερεται σε μια εποχη μετα την εγκαταλειψη του σπηλαιου

Απο εκπροσωπους μονο ο κ Γιωργος Γαβρηλος Περιφερειακος συμβουλος εκλεγμενος με την παραταξη Πελοποννησος Πρωτα Ουτε Δημαρχοι νυν και πρωην ουτε εκπροσωποι δημοτικων παραταξεων και εκπροσωποι συλλογων ουτε πληθος κοσμου.Λιγοι και μετρημενοι περισσοτερες κυριες ελαχιστοι κυριοι.

Λητη η προσκληση στο ΦΒ απο τον συλλογο Φραγχθι

Ακουσαμε την κ Αντιγονη Λασκαριδη να μας περιγραφει παραστατικα την εξελιξη των εργασιων τις δυσκολιες και πως αντιμετωπιζονται την σπουδαιοτητα των ευρηματων.Ηταν πραγματικα μια καταπληκτικη παρουσιαση για εμας τους μη ειδικους που τεκμηριωθηκε και με την τοποθετηση της κ Αντυ Σενή που ειναι ειδικη στην χαρτογραφηση του χωρου .

Ο κ Ζουλιεν Μπεκ παρακολουθουσε τις ομιλιες και παρενεβαινε οποτε χρειαζοταν.Θαυμασα το χιουμορ και την ευγενεια της κ Λασκαριδου οταν κατοικος της περιοχης την διεκοπτε συνεχως με ερωτησεις και παρατηρησεις πανω σε οσα ελεγε.

Με διαφανειες μας εδειξαν την μεχρι σημερα εξελιξη των εργασιων που αφηνει πολλες ελπιδες για ακομα περισσοτερες ανακαλυψεις και πιθανα για μελλοντικα ευρηματα και στην ξηρα.

Θυμιζω πως στην περιοχη υπαρχει πυργος που οπως μας ειπε η κ Λασκαριδου δεν εχει χρονολογηθει με ακριβεια.

Αρχαιοελληνικός Πύργος (470 πΧ) στις Λαζες Φούρνων

]]> https://franchthi.wordpress.com/2018/08/31/%ce%bb%ce%b1%ce%bc%cf%80%ce%b1%ce%b3%ce%b9%ce%b1%ce%bd%ce%b1%cf%82-%ce%ba%ce%b1%ce%bb%ce%bf%ce%ba%ce%b1%ce%b9%cf%81%ce%b9-2018/feed/ 0 sikam Λαμπαγιαννας καλοκαιρι 2015 https://franchthi.wordpress.com/2015/11/03/%ce%bb%ce%b1%ce%bc%cf%80%ce%b1%ce%b3%ce%b9%ce%b1%ce%bd%ce%bd%ce%b1%cf%82-%ce%ba%ce%b1%ce%bb%ce%bf%ce%ba%ce%b1%ce%b9%cf%81%ce%b9-2015/ https://franchthi.wordpress.com/2015/11/03/%ce%bb%ce%b1%ce%bc%cf%80%ce%b1%ce%b3%ce%b9%ce%b1%ce%bd%ce%bd%ce%b1%cf%82-%ce%ba%ce%b1%ce%bb%ce%bf%ce%ba%ce%b1%ce%b9%cf%81%ce%b9-2015/#respond Tue, 03 Nov 2015 15:53:36 +0000 https://franchthi.wordpress.com/?p=99

https://www.iefimerida.gr/news/224279/ta-mystika-toy-vythoy-tis-argolidas-vrethike-vythismeni-poli-eikones?utm_campaign=shareaholic&utm_medium=facebook&utm_source=socialnetwork

Τα μυστικά του βυθού της Αργολίδας -Βρέθηκε βυθισμένη πόλη [εικόνες]

Πολιτισμός

03|09|2015 15:05

^–A⁺A

Η Κοιλάδα, 8 χλμ. νότια της Ερμιόνης και περίπου 10 χλμ. νοτιοδυτικά από το Πόρτο Χέλι, δεν είναι ο πιο γνωστός προορισμός της Αργολίδας.

Είναι ωστόσο από τους πιο σημαντικούς, καθώς κοντά στις ακτές της, εντός και εκτός των γαλαζοπράσινων νερών της, κρύβονται θησαυροί που πρόσφατα άρχισαν να αποκαλύπτονται.

Το ΑΠΕ-ΜΠΕ βρέθηκε στην περιοχή, όπου φέτος το καλοκαίρι εντοπίστηκε μεγάλης έκτασης βυθισμένος οικισμός των μέσων της 3ης χιλιετίας π. Χ., μετά από έρευνα που πραγματοποιεί από κοινού η Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων (ΕΕΑ) και το Πανεπιστήμιο της Γενεύης, υπό την αιγίδα της Ελβετικής Αρχαιολογικής Σχολής. Τη διεύθυνση των ερευνών έχουν η προϊσταμένη της ΕΕΑ, Δρ Αγγελική Γ. Σίμωσι και ο διευθυντής της Σχολής, καθηγητής Καρλ Ρέμπερ.

Ο εντοπισμός του οικισμού έγινε στην παραλία Λαμπαγιαννά στον όρμο της Κοιλάδας (3,5 χλμ. από το χωριό Φούρνοι), από όπου ξεκινά και το μονοπάτι για το σπήλαιο Φράγχθι, ένα από τα σημαντικότερα για την προϊστορία της Ευρώπης, καθώς η χρήση του από ανθρώπους -πιθανόν και από συγγενικά του είδη, όπως οι Νεάντερνταλ- χρονολογείται ως την ανώτερη παλαιολιθική εποχή, δηλαδή ως και 40.000 χρόνια από σήμερα.

Πώς όμως ξεκίνησαν όλα; «Κατά τύχη, όπως πολύ συχνά συμβαίνει στην αρχαιολογία» απάντησε στην ερώτηση του ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Ζιλιέν Μπεκ, λέκτορας της ελληνικής προϊστορίας του Πανεπιστημίου της Γενεύης, υπεύθυνος της επιτόπιας έρευνας, μαζί με την καταδυόμενη αρχαιολόγο της ΕΕΑ, Δέσποινα Κουτσούμπα. Από το 2013, στο πλαίσιο της προετοιμασίας της ελβετικής αποστολής Terra Submersa και του ηλιακού σκάφους Planet Solar, που ένα χρόνο αργότερα έφερε στην επιφάνεια σημαντικότατα στοιχεία για τα προϊστορικά τοπία της περιοχής, ο Ζιλιέν Μπεκ παρατήρησε στη θάλασσα των Λαμπαγιαννών, όχι πολύ μακριά από την ακτή, κάποιες πέτρες που του κέντρισαν το ενδιαφέρον. Όταν το 2014 πραγματοποιήθηκε η ελβετική αποστολή (σε συνεργασία με την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων), σιγουρεύτηκε ότι πρόκειται για κτίρια και τείχη, κάποια από τα οποία αποδείχτηκε ότι ήταν οχυρωματικά. Δεν ήταν όμως μια συνηθισμένη οχύρωση.

«Δουλεύοντας στα Λαμπαγιαννά επί βδομάδες και όταν τα μάτια μας συνήθισαν καλύτερα σε αυτά που έβλεπαν, είδαμε κάτω από την επιφάνεια του νερού πολύ περισσότερα πράγματα από ό,τι αρχικά φαίνονταν. Στην αρχή εντοπίσαμε σποραδικά τοίχους, ενώ κατευθυνόμενοι προς το εξωτερικό του οικισμού, που ήταν προς την αντίθετη κατεύθυνση της ακτής, βρήκαμε οχυρωματικά τείχη και μεγάλες συγκεντρώσεις από πέτρες. Όταν εξερευνήσαμε μια από αυτές τις συγκεντρώσεις, καταλάβαμε ότι δεν είχαν τοποθετηθεί τυχαία, αλλά ότι είχαν χτιστεί. Στην πραγματικότητα, επρόκειτο για μια από τις τρεις υπερμεγέθεις (18Χ10 μ) πεταλόσχημες θεμελιώσεις οι οποίες, όπως αποδείχτηκε, ήταν προσαρτημένες στη γραμμή του τείχους, πιθανότατα πύργοι» ανέφερε ο κ. Μπεκ, που εξήγησε τον λόγο της μοναδικότητάς τους: «Για την περίοδο που χρονολογείται ο οικισμός -και στην Ελλάδα ονομάζουμε Πρωτοελλαδική ΙΙ-, δηλαδή γύρω στα μέσα της 3ης χιλιετίας π. Χ., δεν γνωρίζω καμία άλλη κατασκευή τόσο τεράστια. Υπάρχουν παρόμοια οχυρωματικά τείχη ίδιου μεγέθους στη Λέρνα Αργολίδας, που βρίσκεται απέναντι από τα Λαμπαγιαννά, ωστόσο οι κατασκευές που βρέθηκαν εδώ είναι πολύ μεγαλύτερες από οποιεσδήποτε άλλες στην Ελλάδα, τουλάχιστον ως σήμερα», τόνισε.

Τμήμα πλακόστρωτου από τον οικισμό…

Η έρευνα που θα συνεχιστεί τον επόμενο χρόνο («και από ό,τι φαίνεται πολλά, πολλά ακόμα χρόνια, λόγω του όγκου των ευρημάτων και της σημασίας τους», όπως τόνισε), αναμένεται να διαλευκάνει τα πράγματα. Όπως αν πρόκειται για μια από τις αρχαιότερες πόλεις που χτίστηκε βάσει πολεοδομικού σχεδιασμού. «Αυτή τη στιγμή είναι μόνο μια υπόθεση. Βρήκαμε λίθους που προβάλλουν ως παράλληλοι δρόμοι, οι οποίοι έχουν το ίδιο ακριβώς πλάτος, 3,5 μ., σε όλη την έκτασή τους. Αν επιβεβαιωθεί αυτό, τότε ξεκάθαρα πρόκειται για αστικό σχεδιασμό», σημείωσε ο Ελβετός αρχαιολόγος.

Λίθινη θεμελίωση του εξωτερικού οχυρωματικού τείχους…

Ο οικισμός, που χτίστηκε την ίδια εποχή με τις πυραμίδες της Αιγύπτου, έχει μέγεθος 12 στρέμματα τουλάχιστον, καθώς μπορεί κάλλιστα να επεκτείνεται κάτω από την παραλία και από τη στεριά. Κατά τη φετινή επιφανειακή έρευνα ανασύρθηκαν από τον βυθό περίπου 6.000 αντικείμενα, δηλαδή κεραμική, λίθινα εργαλεία, λεπίδες οψιανού, ακόμα και μυλόπετρες. Επίσης, εντοπίστηκαν λιθόστρωτες επιφάνειες, πεζοδρόμια, τεράστιες επίπεδες πέτρες σε μέρος που θα μπορούσε να ήταν πλατεία, δημόσιος χώρος ή δρόμος. Τι μπορεί άραγε να συναχθεί από τα τόσα ευρήματα; «Είναι δύσκολο να πει κανείς με σιγουριά, καθώς μόλις φέτος συγκεντρώσαμε όλη αυτή την κεραμική, η οποία πρέπει να μελετηθεί. Ωστόσο, θα μπορούσαμε να κάνουμε μια πρώτη παρατήρηση, λόγω της πληθώρας του υλικού που βρέθηκε. Ίσως αποτελεί μια ένδειξη ότι ο οικισμός εγκαταλείφθηκε ξαφνικά, ίσως κάτι καταστροφικό συνέβη. Όταν φεύγεις από ένα μέρος, δεν αφήνεις τόσα αντικείμενα πίσω σου, παίρνεις μαζί σου αν όχι όλα, κάποια από αυτά. Αλλά θα πρέπει να γίνουν ανασκαφές για να τεκμηριωθεί αν όντως συνέβη κάτι τέτοιο», εξήγησε.

Ξενάγηση με μάσκες και βατραχοπέδιλα

Παράλληλα με τα εντυπωσιακά ευρήματα στα Λαμπαγιαννά, μια καινοτόμα πρωτοβουλία, αυτής της υποβρύχιας ξενάγησης, έδωσε μια διαφορετική χροιά στην ανακάλυψη. Στο πλαίσιο της ενημέρωσης και της ευαισθητοποίησης της τοπικής κοινωνίας, η ερευνητική ομάδα παρουσίασε επί τόπου τα προκαταρκτικά συμπεράσματα της έρευνάς της στο κοινό, με επισκέψεις κολυμβητών. Στόχος της πρωτοβουλίας να γνωρίσει ο κόσμος της περιοχής τις έρευνες που γίνονται στον τόπο του και, γιατί όχι, να διασκεδάσει. Απώτερος σκοπός, να δημιουργηθεί στην Αργολίδα, αλλά και σε περιοχές με βυθισμένους οικισμούς στην Πελοπόννησο, ένα δίκτυο επισκέψιμων παράκτιων αρχαιολογικών χώρων.

«Το σκεπτικό είναι να αναδείξουμε και να δείξουμε στον κόσμο τη δουλειά μας εκεί όπου είναι πιο εύκολο να τη δει. Όπως στα Λαμπαγιαννά,που ο βυθισμένος οικισμός βρίσκεται σε βάθος ως και τρία μέτρα, αλλά και στο Παυλοπέτρι Λακωνίας, που φτάνει ως και τα πέντε μέτρα βάθος», αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Δέσποινα Κουτσούμπα, που είχε και την ιδέα της υποβρύχιας ξενάγησης. Και συνεχίζει: «Στο Παυλοπέτρι έχουμε ήδη ξεκινήσει μια συνεργασία με τον Δήμο και την Περιφέρεια για να κάνουμε επισκέψιμο τον χώρο, με υποβοήθηση ώστε ο κόσμος να καταλαβαίνει τι βλέπει, δηλαδή με κάποιες υποβρύχιες πινακίδες. Επιπλέον, επειδή πιστεύω ότι αυτό που προσελκύει τον κόσμο είναι και η χαρά της ανακάλυψης, η ιδέα είναι να υπάρχει και μια πλαστικοποιημένη κάτοψη του οικισμού με διαδρομές, ώστε ο καταδυόμενος επισκέπτης να μπορεί και μόνος του να ταυτίζει κτίρια. Συνδυάζουμε δηλαδή στοιχεία που σίγουρα μπορεί να δει και ο ίδιος, τουλάχιστον κάποια βασικά. Το να μάθει κανείς να ‘βλέπει’ ως αρχαιολόγος, τον εξοικειώνει με τη δουλειά μας, του δείχνει ότι οι αρχαιολόγοι δεν είναι μάγοι, κάτι που για μένα είναι πάρα πολύ σημαντικό», τονίζει.

Όσο για τα Λαμπαγιαννά το πείραμα ήταν διπλό. «Από τη μία θέλαμε να ανοιχτεί η έρευνα στο κοινό, ακόμα και με πολύ λίγα στοιχεία, γιατί αν περιμένουμε τα τελικά συμπεράσματα θα περάσουν πολλά χρόνια και μέχρι τότε ήδη θα κυκλοφορούν ιστορίες, που στην πλειοψηφία τους θα είναι οι πλέον αντεπιστημονικές. Από την άλλη, το πείραμα ήταν να μπορέσουμε να το κάνουμε αυτό με ξενάγηση κόσμου, με μάσκα και βατραχοπέδιλα. Δηλαδή, μια καλή ενημέρωση για τους πρωτοελλαδικούς οικισμούς, σε συνδυασμό με υποβρύχια ξενάγηση. Το πιο δύσκολο ήταν ότι το κάναμε και σε παιδιά, από 5 ως 15 χρονών. Νομίζω όμως ότι πέτυχε, καθώς τα παιδιά είναι πιο εξοικειωμένα με τις βουτιές από ό,τι οι μεγαλύτεροι», σημειώνει.

«Το καλό είναι ότι και η τοπική αυτοδιοίκηση ενδιαφέρεται πάρα πολύ και θέλει να εντάξει τέτοιες δράσεις στο περιβάλλον και στην περιοχή η οποία έχει χαρακτηριστεί NATURA. Είναι πολύ ευαισθητοποιημένοι και πιστεύω ότι θα βγει κάτι καλό από τη συνεργασία. Το καλύτερο με την ξενάγηση που έγινε είναι ότι ο κόσμος πέρασε καλά, είδε πράγματα και έφυγε ευχαριστημένος. Αυτό ήταν το πιο σημαντικό», καταλήγει.

Πηγή: Τα μυστικά του βυθού της Αργολίδας -Βρέθηκε βυθισμένη πόλη [εικόνες] | iefimerida.gr https://www.iefimerida.gr/news/224279/ta-mystika-toy-vythoy-tis-argolidas-vrethike-vythismeni-poli-eikones#ixzz3kkORJOXQ

]]> https://franchthi.wordpress.com/2015/11/03/%ce%bb%ce%b1%ce%bc%cf%80%ce%b1%ce%b3%ce%b9%ce%b1%ce%bd%ce%bd%ce%b1%cf%82-%ce%ba%ce%b1%ce%bb%ce%bf%ce%ba%ce%b1%ce%b9%cf%81%ce%b9-2015/feed/ 0 sikam Τα μυστικά του βυθού της Αργολίδας -Βρέθηκε βυθισμένη πόλη [εικόνες] 9o Διεθνες συνεδριο Πελοποννησιακων σπουδων στο Ναυπλιο https://franchthi.wordpress.com/2015/11/03/9o-%ce%b4%ce%b9%ce%b5%ce%b8%ce%bd%ce%b5%cf%82-%cf%83%cf%85%ce%bd%ce%b5%ce%b4%cf%81%ce%b9%ce%bf-%cf%80%ce%b5%ce%bb%ce%bf%cf%80%ce%bf%ce%bd%ce%bd%ce%b7%cf%83%ce%b9%ce%b1%ce%ba%cf%89%ce%bd-%cf%83%cf%80/ https://franchthi.wordpress.com/2015/11/03/9o-%ce%b4%ce%b9%ce%b5%ce%b8%ce%bd%ce%b5%cf%82-%cf%83%cf%85%ce%bd%ce%b5%ce%b4%cf%81%ce%b9%ce%bf-%cf%80%ce%b5%ce%bb%ce%bf%cf%80%ce%bf%ce%bd%ce%bd%ce%b7%cf%83%ce%b9%ce%b1%ce%ba%cf%89%ce%bd-%cf%83%cf%80/#respond Tue, 03 Nov 2015 15:41:23 +0000 https://franchthi.wordpress.com/?p=95

10599634_1122982944409048_8577382303144928291_n

Πολυ ενδιαφερουσες ηταν (και σε σχεση με την Ερμιονη οι δυο) οι επιστημονικες ανακοινωσεις.

Α.Της κ Ειρηνης Πεππα Παπαιωαννου «Ιδιως Θαυμαστας πλαγγονας»απο τις ανασκαφες του Αλ Φιλαδελφεως στην Ερμιονιδα το 1909.Εγινε το Σαββατο το βραδυ στο Τριανον και μαθαμε πως εδωλια απο την Ερμιονη βρισκονται διασπαρτα σε Ευρωπαικες πολεις (Ολλανδια Ρωσσια Γαλλια)αλλα και στο Ναυπλιο και τον Πορο.

Επειδη για αλλη μια φορα επισκεφθηκαμε το αρχαιολογικο μουσειο στο Ναυπλιο οπου στον πρωτο οροφο υπαρχουν δυο βιτρινες με εκθεματα απο το Φραγχθι και στο δευτερο τεσσερες βιτρινες απο Αλιεις και Ερμιονη ρωτησα τους εισηγητες αρχαιολογους αλλα και ανθρωπους του Μουσειου γιατι δεν ιδρυεται ενα αρχαιολογικο μουσειο στην Ερμιονη. Οι απαντησεις δυστυχως ηταν απογοητευτικες. Και εδω πρεπει για πρωτη φορα να ομολογησω πως ηταν λαθος μου να ονειρευομαι ενα τετοιο μουσειο στην Ερμιονιδα.Και μαλιστα γιατι οχι στο παλιο δημοτικο σχολειο της Ερμιονης που ειναι χτισμενο πανω και διπλα στα ψηφιδωτα της παλαιοχριστιανικης. Λαθος μου λοιπον , αλλα εδω χρειαζεται μια αναρτηση απο μονη της που να το εξηγει.

Β Την Κυριακη το πρωΐ με καθυστερηση περιπου 20 λεπτων (η διοργανωση του 9ου συνεδριου ειχε πολλες ελλειψεις)οι λιγοι παρισταμενοι ειχαμε τη χαρα να παρακολουθησουμε στο Βουλευτικο την ανακοινωση των Σπετσιωτη /Ντεστακου «Η εκπαιδευση των κοριτσιων στην Ερμιονη κατα τον 19ο αιωνα»

Συντομη, περιεκτικη η ανακοινωση, ανοιγει νεους οριζοντες και ερωτηματα μεσα απο το θεμα της εκπαιδευσης.Μιας εκπαιδευσης που ειναι δημοσια στο υπο συγκροτηση εθνικο κρατος αλλα και στο υπο συγκροτηση Ελληνικο Εθνος.Σε μια περιοχη με εκτεταμενη την χρηση της Αρβανιτικης γλωσσας με αγροτικο κτηνοτροφικο και ναυτικο χαρακτηρα και με τις γυναικες να αναζητουν την θεση τους σε μια κοινωνια που προσπαθει να ξεφυνει απο την Ανατολιτικη νοοτροπια και να πλησιασει τις συγχρονες Ευρωπαικες χωρες και τις αναζητησεις τους.Μου εκανε πολυ μεγαλη εντυπωση ποσα κοριτσια που το επαγγελμα του πατερα τους ηταν εργατης πηγαν αρχικα στο σχολειο.

Ετσι για την ιστορια .Η πρωτη μαθητρια ηταν 10 χρονων την ελεγαν Μαρινα Π Βοντα και πηγε στο σχολειο το 1860.Την πρωτη δασκαλα την ελεγαν Μαρια Κόντου.Στην αρχη οι ταξεις ηταν μικτες αγορια -κοριτσια.

Οι εισηγητες Σπετσιωτης /Ντεστακου ειναι δραστηριοι ερευνητες της τοπικης ιστοριας και απο τα βασικα στελεχη του καταπληκτικου περιοδοκου «ΣΤΗΝ ΕΡΜΙΟΝΗ ΑΛΛΟΤΕ ΚΑΙ ΤΩΡΑ» (Περιοδική έκδοση για την ιστορία, την τέχνη, τον πολιτισμό και την κοινωνική ζωή της Ερμιόνης)το τελευταιο τευχος του οποιου με τον αριθμο 17 κυκλοφορησε αυτες τις μερες.

Ενος περιοδικου που βγαινει απο το υστερημα οσων το εκδιδουν (μοιραζεται δωρεαν )με πολυ μερακι και απειρη δουλεια.Χωρις βοηθεια απο φορεις αντιθετα με πολεμο καποτε απο λιγους κακοπιστους ανθρωπους

Τελος (και μετα απο μεταφορα της ανακοινωσης Κατσαρου/Ψαθη απο Παρασκευη σε Κυριακη χωρις να εχει ενημερωθει ο κοσμος) ειχαμε την χαρα να ακουσουμε την Κυριακη το βραδυ παλι στο Τριανον τις ανακοινωσεις Κυρου και Κατσαρου/Ψαθή.

Γ.Γλαφυρος οπως παντα ο κ Αδωνης Κυρου (γνωστος στην Ερμιονιδα και απο το εξαντλημενο πλεον βιβλιο του Στο Σταυροδρομι του Αργολικου ) μας θυμισε πως ανακαλυφθηκαν τυχαια ευρηματα του σπηλαιου το 1955 απο τον ιδιο και την παρεα του σε μια εκδρομη, τις περιπετειες μεχρι να σκυψει απο πανω του η επιστημονικη κοινοτητα στα 1960 και μεχρι σημερα που οι υποθαλασσιες ερευνες της Ελβετικης σχολης ανοιγουν νεα πεδια ερευνας και ανακαλυψεων στην ευρυτερη περιοχη.

Το επισκεψιμο πλεον (μετα απο τις επιμονες και πολυχρονες ενεργειες του πρωην Δημαρχου κ Δημητρη Καμιζη που ανεπτυξε προσωπικες σχεσεις και φιλιες με τους ερευνητες) σπηλαιο

ειναι ενα στολιδι για την επαρχια μας αλλα και ενας μοναδικος παγκοσμια ιστορικος χωρος σηματινοτατος για την μελετη της εξελιξης του ανθρωπινου ειδους.Τα ευρηματα του μπορειτε να δειτε στον πρωτο οροφο του αρχαιολογικου Μουσειου Ναυπλιου

Η Ερμιονιδα κατοικειται αδιαλειπτα για χιλιαδες χρονια.Και οι κατοικοι της εχουν αφησει σημαδια της παρουσιας τους που μας βοηθουν να ταξιδεψουμε πισω στον χρονο.

Δ Και εδω η ανακοινωση των δυο αρχαιολογων κκ Στελλας Κατσαρου και Ελενη Ψαθή (που διαβασε η κ Κατσαρου) και αφορουσε την μελετη των θραυσματων που εχουν ανακαλυφθει και την εξαγωγη συμπερασματων ειχε ενα χαρακτηρα φιλοσοφικο .

Με την εννοια πως στηριζομενη στο βιβλιο της κ Βιτελι (Φραγχθι νεολιθικη κεραμικη)μας καλουσε να αντικρισουμε απο μια διαφορετικη οπτικη τα ευρηματα του ποιοι (οι γυναικες )μεσα στις κοινοτητες κατασκευαζαν τα σκευη και πως η εξελιξη της κατασκευης εχει το δικο της ενδιαφερον.Το βιβλιο αυτο δεν ειναι αναμεσα στα 15 βιβλια τα σχετικα με το Φραγχθι που υπαρχουν στην βιβλιοθηκη του Λυκειου Κρανιδιου.

Το καταλαβαινω πως δεν γινομαι σαφης στην περιγραφη της ανακοινωσης ηταν πολυ περιεκτικη σε νοηματα και καθολου τεχνοκρατικη αυτο ειναι που μου εδωσε και την αισθηση παντως πως η ερευνα βρισκεται σε καλα χερια.Tην ανακοινωση δημοσιευσε στην σελιδα του στο ΦΒ ο κ Καμιζης

https://www.facebook.com/demetres.kamizes?fref=nf

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΜΙΖΗΣ

20 mins · Edited ·

Η ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΩΝ κ κ ΣΤΕΛΛΑΣ ΚΑΤΣΑΡΟΥ ΚΑΙ ΕΛΕΝΗΣ ΨΑΘΗ ΣΤΟ ΠΡΟΣΦΑΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΣΠΗΛΑΟ ΦΡΑΓΧΘΙ ΤΗΣ ΕΡΜΙΟΝΙΔΑΣ.

Ξαναδιαβάζοντας το Σπήλαιο Φράγχθι: Επιστροφή στην μελέτη του Νεολιθικού Κεραμέα με αφετηρία το έργο ανάδειξης της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ 2007-13 (*)

Το σπήλαιο Φράγχθι στην ακτή της Ερμιονίδας στην Αργολίδα αποτελεί μια από τις ελάχιστες θέσεις στο ελλαδικό χώρο, η οποία διασώζει στρωματογραφική ακολουθία από το όριο Μέσης-Ανώτερης Παλαιολιθικής (40 χιλ. π.Σ.) έως και το τέλος της Νεολιθικής περιόδου (4η χιλ. π.Χ.). (*) Η ανασκαφή του διενεργήθηκε από το Πανεπιστήμιο της Indiana των Η.Π.Α. υπό την αιγίδα της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών της Αθήνας, με την επιστημονική διεύθυνση του Καθηγητή Thomas Jacobsen. Διήρκησε από το 1967 έως τα τέλη της δεκαετίας 1970, ενώ τη δεκαετία του ’80 έγιναν συμπληρωματικές έρευνες στο βυθό του κόλπου της Κοιλάδας.
Η έρευνα του σπηλαίου Φράγχθι αποτελεί ορόσημο για την εξέλιξη της προϊστορικής έρευνας στην Ελλάδα από πλευράς θεωρητικής και μεθοδολογικής, καθώς το Φράγχθι υπήρξε από τις πρώτες προϊστορικές θέσεις που ανασκάφηκαν από διεπιστημονικό επιτελείο ερευνητών (*) και όπου εφαρμόστηκαν καινοτόμες ανασκαφικές και μελετητικές πρακτικές. Τα χρόνια αυτά αποτελούσαν μια αναζωογονητική εποχή για την αρχαιολογία γενικά, κατά την οποία οι επιστημονικοί συνεργάτες του Φράγχθι αισθάνονταν ότι βρίσκονταν στην αιχμή των θεωρητικών εξελίξεων: γεμάτοι από νέα ερωτήματα, απορίες και προοπτικές για επαναστατικές αμφισβητήσεις των συμβατικών επιστημονικών αντιλήψεων που έρχονταν από τις αρχές του 20ού αιώνα.
Με αυτή την αντίληψη, η μεθοδολογική καινοτομία της ομάδας του Φράγχθι προσανατολίστηκε σε πρακτικό επίπεδο, (*) στην συστηματική περισυλλογή των ανθρωπογενών καταλοίπων, πρώτων υλών και υπολειμμάτων του περιβάλλοντος που σχετίζονταν με την ανθρώπινη παρουσία, με σκοπό την καταγραφή τους σε λεπτομερείς βάσεις δεδομένων που είχαν αναφορά σε πολύ συγκεκριμένα επεισόδια χρήσης του σπηλαίου. (*) Ειδικότερα δόθηκε έμφαση στην περισυλλογή λίθινων εργαλείων και των απορριμμάτων κατεργασίας τους, κεραμικών καταλοίπων και πρώτων υλών, εδαφολογικών καταλοίπων, υπολειμμάτων οργανικής προέλευσης, όπως όλων των οστών ζώων, απανθρακωμένων σπόρων, μικροσπονδυλωτών, χερσαίων και θαλάσσιων οστρέων, καθώς και ξυλανθράκων που μαζί με οστά εξασφάλισαν ακριβείς χρονολογικές ηλικίες διά της μεθόδου του ραδιενεργού άνθρακα (C14).
Με βάση τα δεδομένα αυτά η έρευνα του σπηλαίου Φράγχθι συνέβαλε σημαντικά στην βαθύτερη κατανόηση ζητημάτων της προϊστορίας, όπως οι μεταβολές των κυνηγετικών πρακτικών και του είδους των θηραμάτων στη διάρκεια της Παλαιολιθικής, (*) οι αλλαγές στις πρακτικές διαβίωσης του ανθρώπου κατά το πέρασμα από τις τροφοσυλλεκτικές στις αγροτοκτηνοτροφικές κοινωνίες, οι ταφικές πρακτικές της Μεσολιθικής και Νεολιθικής περιόδου, η αρχή και εξέλιξη της αγγειοπλαστικής. (*) Ιστορικά δε, το Φράγχθι υπήρξε η πρώτη ανασκαμένη θέση, η οποία πυροδότησε τη συζήτηση της πρώιμης ναυσιπλοΐας στο Αιγαίο, με την εύρεση οψιανού από τη Μήλο στα μεσολιθικά στρώματα, περίπου στα 10.000 έτη π.Σ., αν όχι ήδη και στις τελευταίες χιλιετίες της Παλαιολιθικής.
(*) Τα ζητήματα αυτά διερευνήθηκαν σε τρεις κύριες ανασκαφικές τομές στο εσωτερικό της εισόδου του Φράγχθι (*) και σε περισσότερες τομές επί της ακτής, σε μικρή απόσταση από το σπήλαιο (*), όπου αποκαλύφθηκε τμήμα εξωτερικού νεολιθικού οικισμού (*) ο οποίος στη αρχαιότητα εκτεινόταν και μέσα στον κόλπο της Κοιλάδας που ήταν ξηρά, και καταβυθίστηκε με την άνοδο της θαλάσσιας στάθμης στο τέλος της Νεολιθικής. Τόσο το εσωτερικό του σπηλαίου όσο και ο εξωτερικός τομέας εξυπηρέτησαν και ταφικές ανάγκες των κατοίκων τους, εκτός των οικιακών. Ειδικότερα στην είσοδο του σπηλαίου, αποκαλύφθηκε (*) μία από τις πρωιμότερες ταφές στον ελλαδικό χώρο, η γνωστή μεσολιθική νεαρού άνδρα με θανάσιμα χτυπήματα στο κεφάλι, χρονολογημένη περίπου στα 8.500 έτη π.Χ.
Καρπός της διεπιστημονικής και πολυετούς έρευνας στο Φράγχθι αποτελούν πλήθος δημοσιεύσεων μονογραφιών και επιστημονικών άρθρων. Η καινοτόμος μεθοδολογία και δημοσίευση της ανασκαφής του Φράγχθι οφειλόταν στην αναθεώρηση που είχε προηγηθεί από την διεπιστημονική ομάδα που το διερευνούσε: της σημασίας του «τι είναι εύρημα» που μετέφερε την έμφαση από το ωραίο έργο τέχνης της αρχαιότητας που παραδοσιακά μονοπωλούσε το ενδιαφέρον της αρχαιολογίας ως τότε, στο οποιοδήποτε κατάλοιπο μπορούσε να δώσει πληροφορίες για την ύπαρξη και τις συνήθειες του προϊστορικού ανθρώπου. Επίσης της σημασίας του «τι είναι μνημείο», που μετατόπισε το ενδιαφέρον στο προϊστορικό σπήλαιο από τα κατάλοιπα της κλασικής αρχαιότητας. Αλλά και του «τι είναι χρόνος», αναδεικνύοντας μέσα στις μακρές πολιτισμικές περιόδους που εναλλάσσονται γραμμικά, τις διαδικασίες, εμπειρίες, δεξιότητες και συμπεριφορές του προϊστορικού ανθρώπου αντί για τον καλλιτέχνη ως αποτέλεσμα μακραίωνης εξέλιξης. Χάρη σε αυτές τις εννοιολογικές και μεθοδολογικές αναθεωρήσεις το Φράγχθι κατέστη σημείο αναφοράς για την προϊστορική έρευνα στην Ελλάδα και τοποθετήθηκε στους πρώτους χάρτες της προϊστορικής Ευρώπης.
(*) Πάνω σε αυτό το υπόβαθρο η αρμόδια για την διαχείριση, προστασία και ανάδειξη των σπηλαίων Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας (τότε ακόμα ονομαζόμενη «…Νότιας Ελλάδας», υπό τη διεύθυνση της Ελ. Παναγοπούλου), υλοποίησε, με τη συνεργασία της Δ’ ΕΠΚΑ και του Δήμου Ερμιονίδας, μεταξύ των ετών 2011-14, πρόγραμμα για την ανάδειξη του σπηλαίου Φράγχθι σε επισκέψιμο μνημείο για το κοινό με τον τίτλο «Σπήλαιο Φράγχθι, Δήμου Ερμιονίδας, Περιφέρειας Πελοποννήσου: Ανάδειξη και αξιοποίηση του σπηλαίου και του περιβάλλοντος αυτού χώρου», που εντάχθηκε στο ΕΣΠΑ 2007-13. (*) Το έργο περιλάμβανε την εγκατάσταση υποδομών για ασφαλή πρόσβαση, περιήγηση και πληροφόρηση του κοινού εντός σπηλαίου και στον αρχαιολογικό χώρο της «Παραλίας», στη λογική της ήπιας παρέμβασης στο φυσικό περιβάλλον και της προστασίας του μνημείου. (*)
Στις υποδομές συγκαταλέγονται η διαμόρφωση μονοπατιού πρόσβασης από την παράλια ζώνη έως την είσοδο του σπηλαίου, το οποίο συνεχίζει στο εσωτερικό του ως ξύλινος διάδρομος περιήγησης πάνω σε ελαφρύ πλέγμα στήριξης, (*) (*) (*) εργασίες σταθεροποίησης των βράχων της εισόδου, (*) πλήρωση των διαβρωμένων ανασκαφικών τομών, στερέωση και ανάδειξη μίας αντιπροσωπευτικής τομής που παρουσιάζει τη στρωματογραφία του σπηλαίου, (*) (*) (*) τοποθέτηση ενημερωτικών πινακίδων σε επιλεγμένα σημεία εσωτερικά και εξωτερικά και περιπτέρου πληροφόρησης στην είσοδο. (*) (*) Καθαρίστηκε από τη βλάστηση και οριοθετήθηκε για να είναι ορατό το ανασκαμμένο τμήμα του υπαίθριου νεολιθικού οικισμού. (*)(*) (*)(*) (*)
Κατά τη διάρκεια των παραπάνω εργασιών πραγματοποιήθηκαν κυρίως καθαρισμοί και αποχωματώσεις μικρού πάχους, οι οποίες κατά τόπους απέδωσαν μη στρωματογραφημένα ευρήματα, κυρίως κεραμική. Τα μόνο επί τόπου ευρήματα συνιστούν ο καμένος ορίζοντας μικρού πάχους, στην αρχή του μονοπατιού στο μέτωπο της παραλίας, (*) λίγα μόνο μέτρα μακριά από τον προβλήτα, καθώς και η αποκάλυψη δύο πρόσφατων, του 17ο και 18ο αιώνα μ.Χ., ανθρώπινων ταφών στον άξονα του μονοπατιού. Στο πλαίσιο του έργου ανάδειξης εκτυπώθηκε τρίπτυχο δίγλωσσο ενημερωτικό φυλλάδιο και φυλλάδιο στο σύστημα Braille με τις συνοπτικές πληροφορίες για τη θέση.
Τέλος στο πλαίσιο της αντίληψης ότι κάθε πλευρά της ανθρώπινης χρήσης του σπηλαίου είναι σημαντική και καταγράφεται, (*) διατηρήθηκε και συντηρήθηκε για την ανάδειξη και το πρόσφατο ποιμνιοστάσιο που λειτούργησε στο Φράγχθι έως τη δεκαετία του ‘60, προκειμένου να μεταδώσει συμβολικά στον επισκέπτη το μήνυμα της νοητής συνέχειας από τους προϊστορικούς κτηνοτρόφους.
Από τα παραπάνω γίνεται κατανοητό πλέον ότι το πρόγραμμα ανάδειξης του Φράγχθι διέπεται από την πρόθεση να παρουσιαστεί στο κοινό όχι απλώς η πληθώρα και η ποικιλία των προϊστορικών καταλοίπων του, για τα οποία άλλωστε και άλλα σπήλαια του ελλαδικού χώρου διακρίνονται. Αλλά από την φιλοδοξία να μεταδοθεί στον επισκέπτη η ανθρωπολογική προσέγγιση της προϊστορίας και η βιογραφία του μνημείου: ότι ο χώρος, το σπήλαιο, το έδαφος, τα εργαλεία και τα θραύσματα από τα αγγεία δεν είναι νεκρά, διαχωρισμένα σε όμορφα έργα τέχνης ή άσχημα αντικείμενα δευτερεύουσας αξίας, αλλά είναι όλα πράγματα που έζησαν, διαμορφώθηκαν και απόκτησαν νοήματα μέσα σε κοινωνίες και σε οικογένειες ανθρώπων οι οποίοι είχαν συμβολισμούς, εμπειρίες, δεξιότητες και ευαισθησίες -ακόμα κι αν έζησαν πολλές χιλιάδες χρόνια πριν από σήμερα.
Ειδικότερα, μία από αυτές τις πρωτοποριακές προσεγγίσεις που καθιέρωσε το Φράγχθι ως ορόσημο στην προϊστορική έρευνα, αναφέρεται και στο θεωρητικό πλαίσιο που έθεσε η μελέτη και δημοσίευση της Νεολιθικής κεραμικής του σπηλαίου (7η-4η χιλ π.Χ.) από την Karen Vitelli στη δεκαετία του ’90. (*) Το εμβληματικό για τις νεολιθικές σπουδές έργο της δεν οφείλει την επιρροή του στην ποσότητα του υλικού (περίπου 1 εκατομ. θραύσματα κεραμικής, βάρους περισσότερου των 2,5 τόνων) ούτε στην αισθητική του αξία. (*) Είναι η ματιά της Vitelli για τα όστρακα αυτά που τάραξε τον παραδοσιακό τρόπο προσέγγισης της προϊστορικής κεραμικής. (*)
Με αφορμή την συλλογή ενός νέου συνόλου νεολιθικής κεραμικής κατά τις εργασίες ανάδειξης του έργου ΕΣΠΑ, το οποίο βρίσκεται τώρα υπό την ευθύνη μελέτης της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, επιστρέφουμε στην ‘κληρονομιά’ του Φράγχθι ως αφετηρία προβληματισμού για μια μελέτη που δεν θέλει να περιοριστεί στην περιγραφική και χρονολογική προσέγγιση, αλλά φιλοδοξεί να θέσει θεωρητικούς στόχους -τιμώντας επάξια το έργο της Vitelli.
Ποιο είναι όμως το θεωρητικό παράδειγμα του Φράγχθι για την κεραμική, και ποιος ο ρόλος του στη δική μας έρευνας σήμερα;
Η Vitelli θέτει στη δημοσίευσή της ως ερμηνευτικό στόχο την πρόκληση να κάνει τα νεολιθικά θραύσματα να «μιλήσουν» για κάτι περισσότερο από χρονολόγηση και είδος τέχνης. Να δώσει νόημα σε σκέτα κομμάτια που άλλοι συνάδελφοί της έως τότε μελετούσαν επιλεκτικά, βλέποντας τα περισσότερα ως αδιάφορα και άχρηστα -για να πεταχτούν. Αντιθέτως, εκείνη ήθελε να τα κάνει να «μιλήσουν» για ζητήματα όπως η ανθρώπινη συμπεριφορά, οι συνθήκες και οι στρατηγικές διαβίωσης, η κατεργασία των πρώτων υλών, οι δεξιότητες, γνώσεις, μετακινήσεις των ανθρώπων. Αποφασίζει λοιπόν ότι θα προσανατολιστεί στον νεολιθικό Κεραμέα. Θα τον μελετήσει μέσα από τις πρώτες ύλες και τις πρακτικές κατεργασίας τους, διά της κατ’ αναλογίας σύγκρισης με σύγχρονους παραδοσιακούς τεχνίτες χειροποίητης κεραμικής δίπλα στους οποίους η ίδια μαθήτευσε, σε διάφορα μέρη του κόσμου, κυρίως μεταξύ των αυτόχθονων πληθυσμών της Αμερικής: πηλός, μη πλαστικές ύλες, κοσκίνισμα και μείγματα, πλάσιμο, επεξεργασία επιφάνειας, ψήσιμο της κεραμικής, τα μελέτησε εθνολογικά διά ζώσης. Παρατηρεί ότι συνήθως οι παραδοσιακοί κεραμείς είναι γυναίκες. (*) Μελετά με εθνογραφική ματιά τη συμπεριφορά τους, τις εμπειρίες, δεξιότητες, ιδεολογία και σημασίες που αναπτύσσουν με τις πρακτικές αγγειοπλαστικής. Στη συνέχεια προβάλλει το γυναικείο φύλο στους νεολιθικούς κατασκευαστές της κεραμικής του Φράγχθι, που από τον παραλληλισμό θεωρεί εξορισμού γυναίκες. Βάσει της αντίληψης ότι οι πρακτικές αγγειοπλαστικής υπόκεινται σε διαχρονικούς κανόνες, προβάλλει τις συμπεριφορές που παρατηρεί στους σύγχρονους εθνογραφικούς πληθυσμούς στην προϊστορία του σπηλαίου.
Δημοσιευμένη τη δεκαετία του ‘90 αλλά γραμμένη αρκετά νωρίτερα η προσέγγιση αυτή, μείγμα προσωπικής, εθνογραφικής και αρχαιολογικής έρευνας, τάραξε την εποχή της γιατί διαφοροποιήθηκε από το καθιερωμένο επιστημονικό παράδειγμα που έως τότε προέκρινε την αυστηρή ταξινόμηση της κεραμικής σε σχήματα πολιτισμικής εξέλιξης με τη λογική του έργου τέχνης. Από τη ανθρωποκεντρική μελέτη της το σπήλαιο Φράγχθι αναδεικνύεται ως το περιβάλλον μακράς τοπικής παράδοσης που διαμορφώνεται μέσα σε ένα πλαίσιο εμπειρίας και δεξιοτήτων διά μέσου σειράς γενεών εξειδικευμένων αγγειοπλαστών.
Το νέο υλικό που βρίσκεται τώρα υπό την ευθύνη μελέτης της Εφορείας, δεν έρχεται απλώς να προστεθεί αριθμητικά και ποιοτικά στο παλαιό υλικό του Πανεπιστημίου της Indiana. Κυρίως μας προκαλεί να δούμε 20 χρόνια μετά ποια μπορεί να είναι η σημερινή ερευνητική πρόταση που θα δικαιώσει την παράδοση της πρωτοποριακής εκείνης ματιάς για το Φράγχθι, βρίσκοντας την θεωρητική κατεύθυνση που είναι σήμερα επίκαιρη.
Σε επίπεδο ταξινόμησης το υλικό μας περιλαμβάνει αντιπροσωπευτικά δείγματα της λεγόμενης κεραμικής Urfirnis της Μέσης και Νεότερης Νεολιθικής, γκρίζες και μελανές μονόχρωμες κατηγορίες της Νεότερης Νεολιθικής, (*) και χονδροειδή κεραμική της Τελικής. Ιδιαίτερα τα εντυπωσιακά Urfirnis συνίστανται σε δείγματα μονόχρωμα ή με διακόσμηση στιλβωτή ή γραπτή, ερυθρά ή μελανά. (*) (*) Ανήκουν σε λεπτότοιχα σκεύη σερβιρίσματος τα οποία κατασκευάζονταν με ειδικά μείγματα πηλών που περνούσαν από λεπτό κοσκίνισμα και υφίσταντο πολύ εκλεπτυσμένη επεξεργασία. (*)(*) Οι τομές θραύσεις τους διασώζουν τεχνολογικές πληροφορίες για τα ίχνη πλασίματος, τις ενώσεις των διαφορετικών τμημάτων κάθε αγγείου, τις τυχαίες χρωματικές ανομοιογένειες μεταξύ ερυθρού, μαύρου και γκρίζου, τα μεγέθη των στιλβωτικών εργαλείων και των ζωγραφικών πινέλων.
Το πιο εντυπωσιακό τεχνολογικό χαρακτηριστικό αυτών των δοχείων είναι ότι ψήνονταν σε πολύ υψηλές θερμοκρασίες και με τρόπο που αποκτούσαν χρωματική ομοιογένεια, πολλές φορές διαφορετική σε κάθε πλευρά, πράγμα που υποδηλώνει μεγάλο βαθμό εξειδίκευσης και δεξιότητας από τη μεριά του τεχνίτη –ενδεχομένως κάποιον τρόπο διαχωρισμού των αγγείων από την καύσιμη ύλη μέσα στους πρώιμους λάκκους όπτησης. Ειδικά το χρώμα αποτελεί ένα πολύ χαρακτηριστικό πεδίο για να παρατηρήσουμε το εύρος των παραλλαγών. Πρόκειται για συμπτώματα συγκεκριμένων επιλογών μορφοποίησης της επιφάνειας και ψησίματος, που κάποιες φορές γίνονται τυχαία και υποσυνείδητα από τον Κεραμέα, άλλες φορές πάλι, σκόπιμα. Μέσα στη μακρόχρονη διάρκεια της παράδοσης των Urfirnis από το Φράγχθι εντοπίζουμε τέτοια επεισόδια παραλλαγών τα οποία άλλοτε προκάλεσαν ερεθίσματα μικροαλλαγών και άλλοτε δεν είχαν καμία επίπτωση και ξεχάστηκαν, ή τουλάχιστον ξεχάστηκαν προσωρινά πριν επανέλθουν μετά από καιρό. (*)(*) Το μαύρο ή γκρίζο χρώμα λ.χ. είναι μια τεχνική ψησίματος που εμφανίζεται συγκυριακά στη Μέση Νεολιθική ως παραλλαγή στο ερυθρό, πολύ πριν επιδιωχθεί σκόπιμα και τελικά κυριαρχήσει στη Νεότερη Νεολιθική.
Ο προβληματισμός αυτός είναι ακόμα σχηματικός και προκαταρτικός ωστόσο κινείται προς την κατεύθυνση ότι: πίσω από τα γενικά χαρακτηριστικά, τις ομοιογενείς διαδικασίες, τις μακρόχρονες ομοιότητες και αναλογίες γενικής ισχύος για την νεολιθική κεραμική στα οποία έδωσε έμφαση το παλαιότερο ερευνητικό παράδειγμα, η δική μας έμφαση μπορεί να είναι στη συγκυριακή διαφοροποίηση. Η αναγνώριση των παραλλαγών που συμβαίνουν με τη μορφή στιγμιότυπου μπορεί να μας δώσει για το Φράγχθι την προοπτική να δούμε την ζωή των προϊστορικών χρηστών του ως πραγματική μέσα σε ρεαλιστικό χρόνο, και όχι ως συμβατική και σχηματική μέσα στον αρχαιολογικό χρόνο. Μέσα στην μικρή διάσταση της καθημερινότητας, λάθη, απρόοπτα, αποκλίσεις από τους κανόνες της κεραμικής κατασκευής μπορεί να επικρατήσουν στους γενικούς κανόνες της παράδοσης και να επανέλθουν ως νέα ερεθίσματα που δημιουργούνται στον περίγυρο του κεραμέα. Με αυτή την προοπτική μελετάμε τα ευρήματα όστρακο-όστρακο με σκοπό να τα ενσωματώσουμε σε ανθρώπινες ενέργειες μέσα σε πολύ συγκεκριμένες συνάφειες. Σε σχέση με τις συνάφειες αυτές η συνέχεια της κεραμικής παράδοσης σε βάθος γενεών στο σπήλαιο αποσυνδέεται από τις πολιτισμικές φάσεις και υφίσταται διά μέσου και ανεξάρτητα των ορίων τους. Μια τέτοια παρατήρηση μπορεί τελικά να οδηγήσει σε αμφισβήτηση των απόψεων περί απότομης αλλαγής μεταξύ συγκεκριμένων χρονολογικών περιόδων, π.χ. μεταξύ Μέσης-Νεότερης Νεολιθικής, και στην ανάδειξη της ροής της καθημερινότητας της προϊστορικής ζωής.
Αυτή η ματιά της δραστικότητας της συγκυρίας και όχι του διαδικαστικού και συμβατικού ρυθμού ζωής είναι η θεωρητική κατεύθυνση στο παρόν και το μέλλον της έρευνάς μας.
Τι μένει λοιπόν ως ευρύτερος προβληματισμός; Το σπήλαιο Φράγχθι μας υπενθυμίζει, με την πρωτοποριακή ματιά που καθιέρωσε η αρχική του έρευνα και μέσα από τη δική μας αναζήτηση, ότι η γνώση για τα αρχαία δεν έχει ένα είδος παρουσίασης, γραφής και ομιλίας γι’ αυτά. Όπως οι καινοτόμες προσεγγίσεις έδειξαν σε σχέση με τις παραδοσιακές, η μεταγραφή της αρχαιολογικής πληροφορίας δεν γίνεται με αυτόματο και αυτονόητο τρόπο. Το πρόβλημα ανάμεσα στο να «έχεις τη γνώση» και στο «να λες τη γνώση» δεν έχει μία αποκλειστική επιλογή. Το ευρύ κοινό που παρακολουθεί το πανόραμα των αντικειμένων της προϊστορίας στα αρχαιολογικά μουσεία και τα έντυπα λευκώματα, οφείλει να γνωρίζει ότι τα αρχαία, κάθε εποχής, και τα προϊστορικά ανάμεσά τους, δεν είναι αυτοδύναμα και αυθύπαρκτα αντικείμενα, δεν είναι καν αντικειμενικά. Εν τέλει η αρχαιολογική ερμηνεία προϋποθέτει αναστοχαστικές συζητήσεις οι οποίες δεν αφορούν μόνο τις πολύ εξειδικευμένες ακαδημαϊκές ομάδες αλλά όλους, και τροφοδοτούνται από τις αμφισβητήσεις της εποχής τους.

Η μεσολιθική και νεολιθική ταφική παράδοση στη νότια Ελλάδα – Αρχαιολογία Online

https://edume.myds.me/00_0070_e_library/10003/1002/01_documents/t01_k02.pdf

https://www.archaiologia.gr/js/global.js https://www.archaiologia.gr/js/jquery.kwicks-

]]> https://franchthi.wordpress.com/2015/11/03/9o-%ce%b4%ce%b9%ce%b5%ce%b8%ce%bd%ce%b5%cf%82-%cf%83%cf%85%ce%bd%ce%b5%ce%b4%cf%81%ce%b9%ce%bf-%cf%80%ce%b5%ce%bb%ce%bf%cf%80%ce%bf%ce%bd%ce%bd%ce%b7%cf%83%ce%b9%ce%b1%ce%ba%cf%89%ce%bd-%cf%83%cf%80/feed/ 0 sikam 10599634_1122982944409048_8577382303144928291_n Παπαιωαννου 1Νοεμβρη 2015 Ναυπλιο1 KYROU Kamizhw fragthi museum Katsaroy franchthi-neolithic-pottery Η Λιμνη στη δευτερη σπηλια https://franchthi.wordpress.com/2014/10/12/%ce%b7-%ce%bb-%ce%b9%ce%bc%ce%bd%ce%b7-%cf%83%cf%84%ce%b7-%ce%b4%ce%b5%cf%85%cf%84%ce%b5%cf%81%ce%b7-%cf%83%cf%80%ce%b7%ce%bb%ce%b9%ce%b1/ https://franchthi.wordpress.com/2014/10/12/%ce%b7-%ce%bb-%ce%b9%ce%bc%ce%bd%ce%b7-%cf%83%cf%84%ce%b7-%ce%b4%ce%b5%cf%85%cf%84%ce%b5%cf%81%ce%b7-%cf%83%cf%80%ce%b7%ce%bb%ce%b9%ce%b1/#respond Sun, 12 Oct 2014 15:06:27 +0000 https://franchthi.wordpress.com/?p=91

]]> https://franchthi.wordpress.com/2014/10/12/%ce%b7-%ce%bb-%ce%b9%ce%bc%ce%bd%ce%b7-%cf%83%cf%84%ce%b7-%ce%b4%ce%b5%cf%85%cf%84%ce%b5%cf%81%ce%b7-%cf%83%cf%80%ce%b7%ce%bb%ce%b9%ce%b1/feed/ 0 sikam Aποτελεσματα των ερευνων στην Κοιλαδα https://franchthi.wordpress.com/2014/09/06/a%cf%80%ce%bf%cf%84%ce%b5%ce%bb%ce%b5%cf%83%ce%bc%ce%b1%cf%84%ce%b1-%cf%84%cf%89%ce%bd-%ce%b5%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%cf%89%ce%bd-%cf%83%cf%84%ce%b7%ce%bd-%ce%ba%ce%bf%ce%b9%ce%bb%ce%b1%ce%b4%ce%b1/ https://franchthi.wordpress.com/2014/09/06/a%cf%80%ce%bf%cf%84%ce%b5%ce%bb%ce%b5%cf%83%ce%bc%ce%b1%cf%84%ce%b1-%cf%84%cf%89%ce%bd-%ce%b5%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%cf%89%ce%bd-%cf%83%cf%84%ce%b7%ce%bd-%ce%ba%ce%bf%ce%b9%ce%bb%ce%b1%ce%b4%ce%b1/#respond Sat, 06 Sep 2014 11:27:00 +0000 https://franchthi.wordpress.com/2014/09/06/a%cf%80%ce%bf%cf%84%ce%b5%ce%bb%ce%b5%cf%83%ce%bc%ce%b1%cf%84%ce%b1-%cf%84%cf%89%ce%bd-%ce%b5%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%cf%89%ce%bd-%cf%83%cf%84%ce%b7%ce%bd-%ce%ba%ce%bf%ce%b9%ce%bb%ce%b1%ce%b4%ce%b1/ https://www.yppo.gr/2/g22.jsp?obj_id=58292

Δελτία Τύπου

Σάββατο,06 Σεπτεμβρίου 2014

5/9/2014

Στα πλαίσια του ερευνητικού προγράμματος TerraSubmersa πραγματοποιήθηκε η φετινή αποστολή της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων σε συνεργασία με την Ελβετική Αρχαιολογική Σχολή, το Πανεπιστήμιο της Γενεύης και του Ελληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) στη θαλάσσια περιοχή του όρμου Κοιλάδας και ευρύτερα του Αργολικού Κόλπου. Η λεπτομερής και συστηματική χαρτογράφηση και διερεύνηση της θαλάσσιας περιοχής του Ανατολικού Αργολικού Κόλπου, κοντά στο σπήλαιο Φράχθι, πραγματοποιήθηκε με τα σκάφη ‘TURANOR PLANETSOLAR” και “ΑΛΚΥΩΝ” στο διάστημα μεταξύ 11-28 Αυγούστου. Χρησιμοποιήθηκαν δύο τομογράφοι υποδομής πυθμένα (Boomer 0,7-3kHz και Chirp 2¬7kHz), ηχοβολιστικό σύστημα πλευρικής σάρωσης (side scan sonar 100/400kHz) και πολυδιαυλικό βυθόμετρο (multibeam 200/400kHz).
Σκοπός της θαλάσσιας γεωλογικής-γεωφυσικής έρευνας ήταν να χαρτογραφηθεί με λεπτομέρεια ο βυθός και τα ιζήματα της θαλάσσιας περιοχής του ανατολικού Αργολικού Κόλπου ώστε να γίνει αναπαράσταση της περιοχής σε διάφορες χρονικές περιόδους του παρελθόντος όταν η στάθμη της θάλασσας ήταν χαμηλότερα από την σημερινή μέχρι και τα 120-125 μέτρα και να εντοπιστούν στον βυθό πιθανά στοιχεία-μαρτυρίες της παρουσίας προϊστορικών ανθρώπων στην ευρύτερη περιοχή του Σπηλαίου Φράχθι στον ανατολικό Αργολικό Κόλπο.
Τα αποτελέσματα που προκύπτουν από την πρώτη επεξεργασία και ερμηνεία των Θαλάσσιων γεωλογικών-γεωφυσικών δεδομένων περιλαμβάνουν:
1) τον εντοπισμό της παλαιο-ακτής σε διάφορα βάθη (μέχρι 225 μέτρα κάτω από τη σημερινή στάθμη της θάλασσας) και σε διάφορες χρονικές στιγμές της Προϊστορικής περιόδου (20.000 χρόνια, 60.000 χρόνια, 140.000 χρόνια πριν από σήμερα).
2) Πλούσια στοιχεία για την αναπαράσταση του προϊστορικού αναγλύφου κοντά στο Σπήλαιο Φράχθι, συμπεριλαμβανομένης της κοίτης του ποταμού που έρρεε κοντά στο σπήλαιο και τώρα είναι βυθισμένη και καλυμμένη από θαλάσσιο ίζημα.
3) Την ύπαρξη μιας περιοχής καλυμμένης από 2-3 μέτρα λάσπης σε βάθος 10-12 μέτρων περίπου, κοντά στο Σπήλαιο Φράχθι, η οποία είναι πιθανόν να περιέχει υπολείμματα προϊστορικής ανθρώπινης παρουσίας και πρέπει να ερευνηθεί με υποβρύχια ανασκαφική έρευνα.
Από την επεξεργασία των δεδομένων και τα τελικά αποτελέσματα Θα εντοπιστούν με μεγαλύτερη ακρίβεια οι θαλάσσιοι χώροι όπου θα διενεργηθεί η ενάλια ανασκαφή τα επόμενα χρόνια της έρευνας, προκειμένου να εντοπιστεί ο οικισμός της νεολιθικής περιόδου που σχετίζεται με τα σημαντικά ευρήματα από το σπήλαιο Φράγχθι.
Η πενταετής έρευνα πραγματοποιείται με τη συνεργασία της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων και Ελβετικής Αρχαιολογικής Σχολής υπό τη Διεύθυνση της Προϊσταμένης της ΕΕΑ Δρ Αγγελικής Σίμωσι, με τη συνεργασία του ΕΛΚΕΘΕ και του πανεπιστημίου της Γενεύης. Επιστημονικοί υπεύθυνοι είναι οι: Δέσποινα Κουτσούμπα, καταδυόμενη αρχαιολόγος της ΕΕΑ, Julien Beck, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης και Δρ Δημήτρης Σακελλαρίου, ερευνητή του ΕΛΚΕΘΕ.

]]> https://franchthi.wordpress.com/2014/09/06/a%cf%80%ce%bf%cf%84%ce%b5%ce%bb%ce%b5%cf%83%ce%bc%ce%b1%cf%84%ce%b1-%cf%84%cf%89%ce%bd-%ce%b5%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%cf%89%ce%bd-%cf%83%cf%84%ce%b7%ce%bd-%ce%ba%ce%bf%ce%b9%ce%bb%ce%b1%ce%b4%ce%b1/feed/ 0 sikam Βιβλιογραφια για το Φραγχθι στο Λυκειο Κρανιδιου https://franchthi.wordpress.com/2014/03/29/%ce%b2%ce%b9%ce%b2%ce%bb%ce%b9%ce%bf%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%b9%ce%b1-%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%cf%84%ce%bf-%cf%86%cf%81%ce%b1%ce%b3%cf%87%ce%b8%ce%b9-%cf%83%cf%84%ce%bf-%ce%bb%cf%85%ce%ba%ce%b5%ce%b9/ https://franchthi.wordpress.com/2014/03/29/%ce%b2%ce%b9%ce%b2%ce%bb%ce%b9%ce%bf%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%b9%ce%b1-%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%cf%84%ce%bf-%cf%86%cf%81%ce%b1%ce%b3%cf%87%ce%b8%ce%b9-%cf%83%cf%84%ce%bf-%ce%bb%cf%85%ce%ba%ce%b5%ce%b9/#respond Sat, 29 Mar 2014 22:33:01 +0000 https://franchthi.wordpress.com/?p=88 https://library1kranidi.blogspot.gr/2014/02/blog-post_26.html

Βιβλιογραφία για το Φράχθι

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ Δ/ΝΣΗ Π. και Δ. ΕΚΠ/ΣΗΣΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Δ. Ε. ΑΡΓΟΛΙΔΑΣΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΚΡΑΝΙΔΙΟΥ

Ταχ Δ/νση: Λόφος Ελπίδας, 21300 Κρανίδι

Τηλ. – Fax: 27540–21747, – 22327Email:mail@1lyk-kranid.arg.sch.gr

Κρανίδι 27 – 01 – 2014Προς: Τις Βιβλιοθήκες του πίνακα αποδεκτών.

Θέμα: «Βιβλιογραφία για το σπήλαιο Φράγχθι και την αρχαία πόλη των Αλιέων»
Σε συνέχεια προηγούμενης ενημέρωσης (17-7-2013) σας πληροφορούμε ότι στη Βιβλιοθήκη του Γενικού Λυκείου Κρανιδίου εκτός των βιβλίων που αφορούν το παλαιολιθικό σπήλαιο Φράγχθι προστέθηκαν και νέα βιβλία, που αναφέρονται στα πορίσματα των αρχαιολογικών ερευνών, οι οποίες διεξήχθησαν στην αρχαία πόλη των Αλιέων.
Οι τίτλοι των αξιόλογων αυτών βιβλίων για το σπήλαιο Φράγχθι και την αρχαία πόλη των Αλιέων είναι στη διάθεση οποιουδήποτε ενδιαφερόμενου. Μπορείτε να απευθύνεστε στο σχολείο μας για περισσότερες πληροφορίες.
Παραθέτουμε παρακάτω το συνολικό κατάλογο των βιβλίων της Βιβλιοθήκης μας που σχετίζονται με τις παραπάνω αρχαιολογικές έρευνες:

Ault A. Bradley, (1999) “Koprones and oil presses at Halieis” Hesperia vol. 68 (p. 549-573). American School of Classical Studies at Athens.
Ault A. Bradley, (2009) “The Excavations at Ancient Halieis. The Houses.” Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.
Ault A. Bradley, (2009) “Η Αρχαιολογία της Κατοικίας στους Αλιείς” Αρχαιολογία & Τέχνες, τευχ. 112 (σ. 47-57) Αθήνα.
Farrand R. William et.al., (2000), “Depositional History of Franchthi Cave” Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.
Jameson Michael, Runnels Curtis, van Andel Tjeerd (1994) “A Greek Countryside. The Southern Argolid from the Prehistory to the Present Day.” Stanford University Press. Stanford, California.
McAllister H. Marian, (2005) “The Excavations at Ancient Halieis. The Fortifications and Adjacent Structures” Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.
Perlès Catherine, (1987), “Les Industries Lithiques tailées de Franchthi (Argolide, Grèce)” Tome I Présentation Générale et Industries Paléolithiques”, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.
Perlès Catherine et.al., (1990), “Les Industries Lithiques tailées de Franchthi (Argolide, Grèce)” Tome II Les Industries Du Mésolithique Et Du Néolithique Initial, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.
Perlès Catherine, (2004), “Les Industries Lithiques tailées de Franchthi (Argolide, Grèce)” Tome III Du Néolithique Ancien Au Néolithique Final.
Stroulia Anna, (2000), “On the Other Side of Koiladha Bay: Local Perspectives on Archaeological Sites and Archaeologists”, Aegean Archaeology, vol. 4. Warsaw.
Stroulia Anna, (2010), “Flexible Stones Ground Stone Tools From Franchthi Cave”, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis
Sutton Susan (2000) “Contingent Countryside. Settlement, Economy, and Land Use in the Southern Argolid Since 1700.” Stanford University Press. Stanford, California.
Van Andel H. Tjeerd, Sutton B. Susan et.al., (1987), “Landscape and People of the Franchthi Region”, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.
Vitelli D. Karen (1999), “ Franchthi Neolithic Pottery. Volume 2: The Later Neolithic Ceramic. Phases 3 To 5”, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis.
Wilkinson J. T., Duhan T. Susan et.al., (1990), “ Franchthi Paralia The Sediments, Stratigraphy and Offshore Investigations”, Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis

Με εκτίμησηΟ ΔιευθυντήςΙωάννης Δημαράκης

Όσοι ενδιαφέρονται για τη παραπάνω βιβλιογραφία,μπορούν να επικοινωνούν
με τη διεύθυνση του σχολείου.

]]> https://franchthi.wordpress.com/2014/03/29/%ce%b2%ce%b9%ce%b2%ce%bb%ce%b9%ce%bf%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%b9%ce%b1-%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%cf%84%ce%bf-%cf%86%cf%81%ce%b1%ce%b3%cf%87%ce%b8%ce%b9-%cf%83%cf%84%ce%bf-%ce%bb%cf%85%ce%ba%ce%b5%ce%b9/feed/ 0 sikam Το σπηλαιο Φραγχθι στο δικτυο Βιοτοπων Corine (COoRdination of INformation on the Environment χωρις προτεραιοτητα και αναγραφεται ως σπηλια Φραχτή) https://franchthi.wordpress.com/2014/03/19/%cf%84%ce%bf-%cf%83%cf%80%ce%b7%ce%bb%ce%b1%ce%b9%ce%bf-%cf%86%cf%81%ce%b1%ce%b3%cf%87%ce%b8%ce%b9-%cf%83%cf%84%ce%bf-%ce%b4%ce%b9%ce%ba%cf%84%cf%85%ce%bf-%ce%b2%ce%b9%ce%bf%cf%84%ce%bf%cf%80%cf%89/ https://franchthi.wordpress.com/2014/03/19/%cf%84%ce%bf-%cf%83%cf%80%ce%b7%ce%bb%ce%b1%ce%b9%ce%bf-%cf%86%cf%81%ce%b1%ce%b3%cf%87%ce%b8%ce%b9-%cf%83%cf%84%ce%bf-%ce%b4%ce%b9%ce%ba%cf%84%cf%85%ce%bf-%ce%b2%ce%b9%ce%bf%cf%84%ce%bf%cf%80%cf%89/#respond Wed, 19 Mar 2014 09:32:47 +0000 https://franchthi.wordpress.com/?p=83

https://filotis.itia.ntua.gr/info/usage/

https://filotis.itia.ntua.gr/biotopes/c/A00060091/

τόπων:

Βιότοποι Corine

Επιλογές:

Γενικά Στοιχεία

Όνομα

Σπηλιά Φραχτή Ερμιονίδας

Κατηγορία Τόπου

Βιότοπος CORINE

Κωδικός Τόπου

A00060091

Ημ/νία Πρώτης Καταγραφής

01/03/1993

Ημ/νία τελευταίας ενημέρωσης

01/03/1993

Κύριος Χαρακτήρας

Βιότοπος
Φυσικό Τοπίο
Δομημένο Τοπίο

Διοικητική Υποδιαίρεση

Νομός Αργολίδας

Δήμος-Κοινότητα

Συνολική Έκταση (ha)

165.26

Χερσαία Έκταση (ha)

150.0

Συνολική Περίμετρος (km)

5.0

Μέγιστο Υψόμετρο (m)

50.0

Ελάχιστο Υψόμετρο (m)

Ένταξη στο Υπάρχον Θεσμικό Πλαίσιο

Χαρακτηριστικά

Τύπος Τοπίου
Κλίμα
Γεωλογία
Περιγραφή Τόπου
Κατάσταση Τόπου	Υποβαθμισμένη
Εγκατάλειψη οικισμών
Τάση Κατάστασης Τόπου
Ιστορία και εξέλιξη του τόπου
Σημεία με καλή Θέα
Μονοπάτια Περίπατοι

Αξίες

Οικολογική Αξία
Κοινωνικοοικονομική/πολιτιστική Αξία
Αισθητική Αξία
Σχόλιο για τις αξίες

Κίνδυνοι

Απειλές/διαταραχές
Σχόλιο για τις απειλές-διαταραχές
Τρωτότητα
Προτεραιότητα προστασίας	Χωρίς Προτεραιότητα

Πανίδα και Χλωρίδα

Χαρακτηριστικά Ενδιαιτήματα
Αξιόλογα Φυτά
Αξιόλογα Θηλαστικά
Αξιόλογα Πτηνά
Αξιόλογα Αμφίβια / Ερπετά
Αξιόλογα Ψάρια
Αξιόλογα Ασπόνδυλα
Σχόλια για τα είδη

e-mail επικοινωνίας: filotis@itia.ntua.gr

https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31997D0266:EL:NOT

https://www.eea.europa.eu/publications/COR0-landcover

In 1985 the Corine programme was initiated in the European Union. Corine means ‘coordination of information on the environment’ and it was a prototype project working on many different environmental issues. The Corine databases and several of its programmes have been taken over by the EEA. One of these is an inventory of land cover in 44 classes, and presented as a cartographic product, at a scale of 1:100 000. This database is operationally available for most areas of Europe.

https://en.wikipedia.org/wiki/Coordination_of_Information_on_the_Environment

]]> https://franchthi.wordpress.com/2014/03/19/%cf%84%ce%bf-%cf%83%cf%80%ce%b7%ce%bb%ce%b1%ce%b9%ce%bf-%cf%86%cf%81%ce%b1%ce%b3%cf%87%ce%b8%ce%b9-%cf%83%cf%84%ce%bf-%ce%b4%ce%b9%ce%ba%cf%84%cf%85%ce%bf-%ce%b2%ce%b9%ce%bf%cf%84%ce%bf%cf%80%cf%89/feed/ 0 sikam Ερευνες της Ελβετικης αρχαιολογικης σχολης στον βυθο της Κοιλαδας https://franchthi.wordpress.com/2014/01/06/%ce%b5%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b5%cf%82-%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%b5%ce%bb%ce%b2%ce%b5%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%b7%cf%82-%ce%b1%cf%81%cf%87%ce%b1%ce%b9%ce%bf%ce%bb%ce%bf%ce%b3%ce%b9%ce%ba%ce%b7%cf%82/ https://franchthi.wordpress.com/2014/01/06/%ce%b5%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b5%cf%82-%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%b5%ce%bb%ce%b2%ce%b5%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%b7%cf%82-%ce%b1%cf%81%cf%87%ce%b1%ce%b9%ce%bf%ce%bb%ce%bf%ce%b3%ce%b9%ce%ba%ce%b7%cf%82/#respond Mon, 06 Jan 2014 12:19:02 +0000 https://franchthi.wordpress.com/?p=78 https://www.unil.ch/webdav/site/esag/shared/doc/AntK/AntK56_2013.pdf

Σελιδες 107-108

https://www.yppo.gr/5/g5111.jsp?obj_id=55512

Υποβρύχια Αρχαιολογική Έρευνα στο Σπήλαιο Φράγχθι, Νομού Αργολίδας

Δευτέρα,06 Ιανουαρίου 2014

Το σπήλαιο Φράγχθι κατοικήθηκε για περισσότερο από 35.000 χρόνια, από την Παλαιολιθική έως τη Νεολιθική Εποχή. Κατά την τελευταία αυτή περίοδο φαίνεται ότι το σπήλαιο κατοικήθηκε, χρησιμεύοντας ως δευτερεύων βοηθητικός οικισμός ενός άλλου, ο οποίος βρισκόταν χαμηλότερα στο λόφο και πιο κοντά στην ακτή, καθώς το επίπεδο της θάλασσας την περίοδο εκείνη ήταν πιο χαμηλό και δεν έφτανε ως το σπήλαιο, όπως συμβαίνει τώρα και πρόκειται για τον οικισμό, που η έρευνά μας φιλοδοξεί να αποκαλύψει στο βυθό.
Στις δεκαετίες του 1960 και 1970, κατά τη διάρκεια των αμερικανικών ανασκαφών στο σπήλαιο Φράγχθι, πραγματοποιήθηκαν ήδη θαλάσσιες μετρήσεις στον όρμο της Κοιλάδας, σε αναζήτηση αυτού του Νεολιθικού οικισμού, όμως οι εργασίες δεν συνεχίστηκαν ποτέ έως τώρα.
Στις πρόσφατες έρευνες της ΕΕΑ έγινε χρήση σύγχρονης τεχνολογίας (mono beam echo sounder) και η ομάδα των ελλήνων και ελβετών αρχαιολόγων κατάφερε να βελτιώσει τις προηγούμενες μετρήσεις και να δημιουργήσει ένα λεπτομερή χάρτη της επιφάνειας του βυθού, και επομένως να ανοίξει το δρόμο για μελέτη και ανασκαφή στην περιοχή, η οποία θα εμπλουτίσει τις γνώσεις μας για έναν τόσο σημαντικό αρχαιολογικό χώρο.Χρηματοδότες: ΥΠΠΟΑ, Ελβετική Αρχαιολογική Σχολή

Έτος: 2012 –

Περιοχή: Νομός Αργολίδας, Πελοπόννησος

Αρμόδιες Υπηρεσίες ή Φορείς:

Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων

Επιστημονικοί υπεύθυνοι:

Δέσποινα Κουτσούμπα <BR>ΠΕ Αρχαιολόγων – Καταδυόμενων <BR>Τηλ: +30 210 92 35 105 <BR>Fax: +30 210 92 35 707 <BR>E-mail: eena@culture.gr

Βιβλιογραφία:

Julien Beck, Fabien Langenegger, Despina Koutsoumpa, Baie de Kiladha 2012, Antike Kunst review Ιούλιος , (2013).

]]> https://franchthi.wordpress.com/2014/01/06/%ce%b5%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b5%cf%82-%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%b5%ce%bb%ce%b2%ce%b5%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%b7%cf%82-%ce%b1%cf%81%cf%87%ce%b1%ce%b9%ce%bf%ce%bb%ce%bf%ce%b3%ce%b9%ce%ba%ce%b7%cf%82/feed/ 0 sikam Σπήλαιο Φράγχθι

Original Source | Taken Source

Οι μέθοδοι ανάλυσης και τα ευρήματα στο σπήλαιο Φράγχθι στην Αργολίδα

Η ΠΗΓΗ: PLOS one

Abstract

Figures

Introduction

Material

Methods

Bulk stable isotope analysis

Radiocarbon analysis

CSIA-AA

Results and discussion

Bulk stable isotope analysis

Radiocarbon dates

CSIA-AA

Quality controls.

δ13CAA.

δ15NAA.

Conclusions

Supporting information

Ποιοι άνθρωποι έζησαν στο σπήλαιο της Θεόπετρας;

Το σπήλαιο της Θεόπετρας στην Καλαμπάκα

Μια έρευνα που κρατάει 27 χρόνια και συνεχίζεται

Μέρος 1ο

Τα μυστικά του βυθού της Αργολίδας -Βρέθηκε βυθισμένη πόλη [εικόνες]

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΜΙΖΗΣ

Βιβλιογραφία για το Φράχθι

Ταχ Δ/νση: Λόφος Ελπίδας, 21300 Κρανίδι

Επιλογές:

Χαρακτηριστικά

Αξίες

Κίνδυνοι

Πανίδα και Χλωρίδα

δ¹³C_AA.

δ¹⁵N_AA.