Στις κομμουνιστικές χώρες, η ψυχολογία μπορούσε να είναι ένα επικίνδυνο επάγγελμα. Όπως συμβαίνει με κάθε ρόλο, αν δεν χρησιμοποιούσες την εμπειρία σου στην υπηρεσία της κρατικής προπαγάνδας, κινδύνευες να πέσεις θύμα των αρχών. Ο Πολωνός ψυχολόγος Αντρέι Λομπατσέφσκι διώχθηκε ιδιαίτερα σκληρά, καθώς το επίκεντρο της έρευνάς του ήταν η πολιτική εξουσία και ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να γίνει κατάχρηση…

Αφού πέρασε τα πρώτα του χρόνια υποφέροντας υπό τους Ναζί και στη συνέχεια υπό τη σοβιετική κυριαρχία του Στάλιν, ο Αντρέι Λομπατσέφσκι αναγνώρισε ότι τα αδίστακτα και διαταραγμένα άτομα έλκονταν έντονα από την πολιτική εξουσία και συχνά αποτελούν την κυβέρνηση των εθνών. Άρχισε να μελετά τη σχέση μεταξύ εξουσίας και διαταραχών προσωπικότητας – όπως η ψυχοπάθεια – και επινόησε τον όρο «παθοκρατία» για να περιγράψει το φαινόμενο. 

Όπως το έθεσε, η παθοκρατία είναι ένα σύστημα διακυβέρνησης «όπου μια μικρή παθολογική μειονότητα αναλαμβάνει τον έλεγχο μιας κοινωνίας φυσιολογικών ανθρώπων». Δεδομένου ότι ζούσε ο ίδιος υπό ένα «παθοκρατικό» καθεστώς, ο Λομπατσέφσκι ανέλαβε μεγάλα ρίσκα μελετώντας αυτό το θέμα. Συνελήφθη και βασανίστηκε από τις πολωνικές αρχές και δεν μπόρεσε να δημοσιεύσει το έργο της ζωής του, το βιβλίο «Πολιτική Πονερολογία», μέχρι που δραπέτευσε στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τη δεκαετία του 1980.

Σύμφωνα με τον Λομπατσέφσκι, η μετάβαση στην παθοκρατία ξεκινά όταν ένα διαταραγμένο άτομο αναδεικνύεται σε ηγετική φιγούρα. Ενώ ορισμένα μέλη της άρχουσας τάξης αισθάνονται αποτροπιασμό από τη βιαιότητα και την ανευθυνότητα του ηγέτη και των ακολούθων του, η διαταραγμένη προσωπικότητά του προσελκύει ορισμένα ψυχολογικά φυσιολογικά άτομα. Τον βρίσκουν χαρισματικό. Η παρορμητικότητα του εκλαμβάνεται λανθασμένα ως αποφασιστικότητα, ο ναρκισσισμός του ως αυτοπεποίθηση και η απερισκεψία του ως αφοβία.

Σύντομα, άλλα άτομα με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά αναδύονται και προσκολλώνται στην παθοκρατία, διαισθανόμενα την ευκαιρία να αποκτήσουν δύναμη και επιρροή. Ταυτόχρονα, υπεύθυνοι και ηθικοί άνθρωποι εγκαταλείπουν σταδιακά την κυβέρνηση, είτε παραιτούμενοι είτε αποβαλλόμενοι ανελέητα. Σε μια αναπόφευκτη διαδικασία, σύντομα ολόκληρη η κυβέρνηση γεμίζει με άτομα με παθολογική έλλειψη ενσυναίσθησης και συνείδησης. Έχει διεισδύσει σε αυτήν μέλη της μειοψηφίας των ατόμων με διαταραχές προσωπικότητας, τα οποία αναλαμβάνουν την εξουσία επί της πλειοψηφίας των ψυχολογικά φυσιολογικών ανθρώπων.

Σύντομα η παθολογία της κυβέρνησης εξαπλώνεται στον γενικό πληθυσμό. Όπως έγραψε ο Λομπατσέφσκι: «Εάν ένα άτομο σε θέση πολιτικής εξουσίας είναι ψυχοπαθές, μπορεί να δημιουργήσει μια επιδημία ψυχοπαθολογίας σε άτομα που δεν είναι, ουσιαστικά, ψυχοπαθή» (2006, σ. 25). Η παθοκρατική κυβέρνηση παρουσιάζει μια συναρπαστική απλοϊκή ιδεολογία, προωθώντας έννοιες μελλοντικού μεγαλείου, με την ανάγκη να νικήσει ή να εξαλείψει τους υποτιθέμενους εχθρούς που στέκονται εμπόδιο σε αυτό το μεγάλο μέλλον. 

Η κυβέρνηση χρησιμοποιεί την προπαγάνδα για να υποδαυλίσει μίσος προς τους εχθρούς και να δημιουργήσει μια προσωπολατρεία γύρω από τον ηγέτη. Στον γενικό πληθυσμό, υπάρχει ένα μεθυστικό αίσθημα ότι ανήκουν σε ένα μαζικό κίνημα, που εμπνέει πίστη και αυτοθυσία. Οι θυσίες του παρόντος καθίστανται άνευ σημασίας στο κίνημα προς ένα ένδοξο μέλλον. Επιπλέον, το μαζικό κίνημα εμπνέει πράξεις ατομικής σκληρότητας, συμπεριλαμβανομένων βασανιστηρίων και μαζικών δολοφονιών.

Μόλις καταλάβουν την εξουσία, οι παθοκράτες συνήθως αφιερώνονται στην εδραίωση, την αύξηση και την προστασία της δύναμής τους, με ελάχιστη μέριμνα για την ευημερία των άλλων. Ωστόσο, ο Λομπατσέφσκι σημείωσε επίσης ότι οι παθοκρατίες δεν γίνονται ποτέ μόνιμες. Κάποια στιγμή, είναι καταδικασμένες να αποτύχουν, επειδή η βαρβαρότητά τους και η έλλειψη ηθικών αρχών δεν συμμερίζεται η πλειοψηφία του πληθυσμού, η οποία διαθέτει ενσυναίσθηση και συνείδηση. Αυτό ίσχυε σίγουρα για τις δύο παθοκρατίες που βίωσε ο ίδιος ο Λομπατσέφσκι, τη ναζιστική Γερμανία και το κομμουνιστικό καθεστώς της Πολωνίας.

Δύναμη και παθολογία

Διαβάζοντας τα παραπάνω, είναι δύσκολο να αποφύγει κανείς να αναλογιστεί τα τέσσερα χρόνια της προεδρίας του Ντόναλντ Τραμπ στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι ψυχολόγοι και άλλοι επαγγελματίες ψυχικής υγείας δικαιολογημένα διστάζουν να κρίνουν την ψυχική υγεία των δημόσιων προσώπων. Πολλοί ακολουθούν προσεκτικά τον «Κανόνα του Γκόλντγουοτερ» – τη σύμβαση της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας ότι είναι ανήθικο για τους ψυχιάτρους να εκφράζουν την επαγγελματική τους γνώμη για τα δημόσια πρόσωπα χωρίς να τα εξετάσουν αυτοπροσώπως. 

Ωστόσο, πολλοί ψυχολόγοι και άλλοι επαγγελματίες ψυχικής υγείας ένιωσαν την ανάγκη να εκφράσουν την ανησυχία τους για τον Τραμπ. Για παράδειγμα, ο ψυχολόγος Τζον Γκάρτνερ ίδρυσε τον οργανισμό «Duty to Warn», ο οποίος δήλωσε ότι ο Ντόναλντ Τραμπ «πάσχει από έναν ανίατο κακοήθη ναρκισσισμό που τον καθιστά ανίκανο να εκτελέσει τα προεδρικά του καθήκοντα και αποτελεί κίνδυνο για το έθνος». Η ανιψιά του προέδρου, Μαίρη Τραμπ -η οποία είναι και η ίδια κλινική ψυχολόγος- δήλωσε επίσης την πεποίθησή της ότι ο πρόεδρος πάσχει από κακοήθη ναρκισσισμό και πιθανώς άλλες παθήσεις όπως η κοινωνιοπάθεια και η εξαρτημένη διαταραχή προσωπικότητας.

Είτε αυτοί οι ψυχολόγοι είχαν δίκιο που μίλησαν είτε όχι, είναι εύκολο να εντοπίσουμε πολλά από τα στοιχεία της παθοκρατίας στην προεδρία του Τραμπ. Για παράδειγμα, υπήρξε σίγουρα μια έξοδος ευσυνείδητων προσωπικοτήτων από την κυβέρνηση, των αξιωματούχων του Λευκού Οίκου που αρχικά έβλεπαν τους εαυτούς τους ως «τους ενήλικες στην αίθουσα», αλλά σύντομα αντικαταστάθηκαν από πιστούς. Η απλοϊκή ατζέντα του Τραμπ «να κάνουμε την Αμερική ξανά μεγάλη» είναι σίγουρα ένα παράδειγμα προώθησης μιας ιδέας μελλοντικού μεγαλείου. Άλλες παθοκρατικές πτυχές είναι η δαιμονοποίηση των εθνοτικών και θρησκευτικών ομάδων και η ελκυστικότητα της παρορμητικής ναρκισσιστικής προσωπικότητάς του για ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού των ΗΠΑ.

Υπάρχουν όμως αδιάσειστες ενδείξεις ότι άτομα με διαταραχές προσωπικότητας – ή πιο συγκεκριμένα, με ψυχοπαθητικά και ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά – έλκονται από την πολιτική εξουσία, όπως υποστήριξε ο Λομπατσέφσκι;

Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω με μια προειδοποίηση. Διστάζω κάπως να χρησιμοποιήσω χαρακτηρισμούς όπως «ψυχοπαθής» ή ακόμα και να μιλήσω με όρους συγκεκριμένων διαταραχών όπως η ψυχοπάθεια ή η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας. Η άποψή μου είναι ότι – εν μέρει ως αποτέλεσμα βιβλίων όπως το «Φίδια με κοστούμια» των Hare και Babiak και το «Τεστ Ψυχοπαθούς» του Jon Ronson – ο όρος «ψυχοπαθής» έχει χρησιμοποιηθεί πολύ ελεύθερα. 

Υπάρχει μια τάση να σκεφτόμαστε τους ψυχοπαθείς ως μια ξεχωριστή ομάδα, σαν εξωγήινα όντα που περπατούν κρυφά ανάμεσά μας. Στην πραγματικότητα, είναι πιο λογικό να σκεφτόμαστε με όρους ενός συνεχούς ή φάσματος. Από τη θετική πλευρά του συνεχούς, υπάρχουν άνθρωποι σχετικά απαλλαγμένοι από ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά όπως η σκληρότητα και η αγένεια, αλλά και απαλλαγμένοι από τα χαρακτηριστικά που σχετίζονται με τη ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας, όπως η υπερβολή και η αίσθηση ότι έχουν κάποιο δικαίωμα. 

Τέτοιοι άνθρωποι έχουν υψηλό επίπεδο ενσυναίσθησης και συμπόνιας και συχνά ενεργούν ανιδιοτελώς, προς όφελος των άλλων. Στο αντίθετο άκρο του φάσματος, υπάρχουν άνθρωποι που διαθέτουν έντονα ψυχοπαθητικά και ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά, οι οποίοι είναι ασυνήθιστα αδίστακτοι και εγωκεντρικοί, και τους λείπει η συνείδηση και η ενσυναίσθηση. Θα μπορούσατε ακόμη και να φτάσετε στο άκρο να εγκαταλείψετε εντελώς όρους όπως ψυχοπαθητικός και ναρκισσιστικός, και να μιλήσετε απλώς με όρους ανθρώπων που είναι ασυνήθιστα αδίστακτοι, εγωκεντρικοί και τους λείπει η ενσυναίσθηση και η συνείδηση.

Επιπλέον, αντί να θεωρούμε τέτοια χαρακτηριστικά ως εντελώς έμφυτα, τα χαρακτηριστικά αυτά μπορεί να επιτρέπονται και να ενθαρρύνονται από τις κοινωνικές μας αξίες και τους θεσμούς. Σε ιεραρχικές, μη ισότιμες κοινωνίες, όπου η εξουσία κατανέμεται άνισα, είναι ίσως αναπόφευκτο ορισμένα άτομα να αναπτύξουν ένα αίσθημα ανωτερότητας και προνομίων και να τείνουν να καταπιέζουν και να εκμεταλλεύονται άλλους. Αυτό σχετίζεται με την πρόταση ορισμένων θεωρητικών ότι οι ηγετικές θέσεις από μόνες τους αυξάνουν τον ναρκισσισμό. 

Οι Haslam, Reicher και Platow (2011) το έχουν περιγράψει αυτό με όρους «παγίδας ηγεσίας». Μόλις οι ηγέτες κατακτήσουν θέσεις εξουσίας, αρχίζουν να σκέφτονται τους εαυτούς τους ως ανώτερους και ξεχωριστούς. Παρόλο που μπορεί να οφείλουν την επιτυχία τους στις συνδυασμένες προσπάθειες της ομάδας από την οποία έχουν αναδυθεί, η ηγετική φιγούρα «ξεχωρίζεται» για αναγνώριση και θαυμασμό, γεγονός που τροφοδοτεί τις ναρκισσιστικές τους τάσεις και τελικά υπονομεύει την επιτυχία της ομάδας.

Με όλα αυτά να έχουν ειπωθεί, σίγουρα υπάρχουν στοιχεία για τη σύνδεση που υπέδειξε ο Lobaczewski μεταξύ παθολογίας και πολιτικής εξουσίας. Καταρχάς, υπάρχουν πολλά στοιχεία που αποδεικνύουν ότι άτομα με ψυχοπαθητικά και ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά (ή άτομα που είναι απλώς αδίστακτα και στερούνται ενσυναίσθησης και συνείδησης, αν προτιμάτε) έλκονται από θέσεις υψηλού κύρους. Πολλοί ψυχολόγοι έχουν υποστηρίξει ότι, όπως συνοψίζουν οι Steffens και Haslam, «σαν σκόροι σε μια φλόγα, οι ναρκισσιστές μπορεί να έλκονται φυσικά από θέσεις εξουσίας και επιρροής και ότι, μόλις βρεθούν εκεί, ο ναρκισσισμός τους θα τείνει να εντείνεται από τις ευκαιρίες για αυτο-προαγωγή που προσφέρει το υψηλό αξίωμα» (2020, σ. 3).

Σύμφωνα με εκτιμήσεις ορισμένων ψυχολόγων, περίπου το 1% του γενικού πληθυσμού εμφανίζει ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά (Neumann & Hare, 2008· Coid et al., 2009). Ωστόσο, σε μια έρευνα για τις εργασιακές εμπειρίες Αυστραλών υπαλλήλων γραφείου, ο Clive Boddy (2011) κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το 5,6% εργαζόταν υπό ψυχοπαθητικό προϊστάμενο. Σε ένα άρθρο βασισμένο στη δική του έρευνα που δημοσιεύτηκε στο επιχειρηματικό περιοδικό Fortune νωρίτερα φέτος, ο καθηγητής Simon Croom του Πανεπιστημίου του Σαν Ντιέγκο υποστήριξε ότι το 12% των ανώτερων διευθυντών εταιρειών εμφανίζουν ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά. Μελέτες έχουν επίσης δείξει ότι οι φοιτητές με ψυχοπαθητικές τάσεις συγκεντρώνονται σε μεγάλο βαθμό σε πτυχία διοίκησης επιχειρήσεων και εμπορίου (Wilson & McCarthy, 2011· Hassall et al., 2015).

Τα τελευταία χρόνια, η έννοια της «σκοτεινής τριάδας» έχει αποκτήσει εξέχουσα θέση, εστιάζοντας σε τρία «κοινωνικά αποτρεπτικά» χαρακτηριστικά – την ψυχοπάθεια, τον ναρκισσισμό και τον μακιαβελισμό. Σύμφωνα με τους Paulhus και Williams (2002), αν και τα χαρακτηριστικά είναι διακριτές κατασκευές, αλληλεπικαλύπτονται σε τέτοιο βαθμό που θα πρέπει να μελετώνται σε συνδυασμό. 

Έρευνες υποδεικνύουν ότι η «σκοτεινή τριάδα» συνδέεται στενά με την επιθυμία για κυριαρχία και δύναμη και είναι σημαντικά πιο συχνή από το κανονικό σε επίπεδο ανώτερης διοίκησης και διευθύνοντων συμβούλων – ειδικότερα η ψυχοπάθεια και ο μακιαβελισμός (Hodson et al., 2009; Jones & Figueredo, 2013; Lee et al., 2013).

Όλα αυτά σίγουρα υποδηλώνουν ότι οι αξίες και οι δομές των σύγχρονων καπιταλιστικών-ατομικιστικών κοινωνιών ευνοούν τα ψυχοπαθητικά και ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά. Σε ιεραρχικές κοινωνίες όπου ο αδίστακτος ανταγωνισμός, ακόμη και η εκμετάλλευση, γίνονται δεκτά, τα άτομα με υψηλά επίπεδα αδίστακτου πνεύματος και έλλειψη ενσυναίσθησης είναι βέβαιο ότι θα ευδοκιμήσουν, καθώς είναι πιο χειριστικοί και εκμεταλλευτικοί από άλλους και δεν περιορίζονται από αισθήματα ενοχής ή συνείδησης.

Δεν θα ήταν περίεργο αν τέτοια άτομα έλκονται και από πολιτικές θέσεις. Άλλωστε, ο ρόλος του πολιτικού προσφέρει την ευκαιρία να ασκήσει κανείς εξουσία πολύ άμεσα και προσδίδει κύρος, προσοχή και πιθανό πλούτο. Όπως το έθεσε ο Hare: «Οι ψυχοπαθείς είναι κοινωνικοί θηρευτές και, όπως όλοι οι θηρευτές, αναζητούν εστίες τροφής». 

«Όπου κι αν αποκτήσετε δύναμη, κύρος και χρήματα, θα τα βρείτε». Μια πρόσφατη μελέτη 157 ηγετών (από 81 παγκόσμιες εκλογές από το 2016 έως το 2019) διαπίστωσε 14 ηγέτες «ισχυρών ανδρών» με έντονες αυταρχικές τάσεις, οι οποίοι σημείωσαν όλοι σημαντικά υψηλή βαθμολογία στα χαρακτηριστικά της «σκοτεινής τριάδας», ειδικά στην ψυχοπάθεια (Nai & Toros, 2020).

Ο πρώην πολιτικός και γιατρός Ντέιβιντ Όουεν – σε συνεργασία με τον ψυχίατρο Τζόναθαν Ντέιβιντσον – ανέπτυξε μια έννοια διαταραχής προσωπικότητας την οποία ονόμασε «σύνδρομο ύβρης», στην οποία πίστευε ότι οι αρχηγοί κυβερνήσεων είναι ιδιαίτερα επιρρεπείς . Οι Όουεν και Ντέιβιντσον διατύπωσαν 14 χαρακτηριστικά του συνδρόμου ύβρης, τα περισσότερα από τα οποία συμπίπτουν με ψυχοπάθεια και ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά. (Στην πραγματικότητα, ο Όουεν πρότεινε ότι το σύνδρομο θα μπορούσε να θεωρηθεί ως υποτύπος της ναρκισσιστικής διαταραχής προσωπικότητας.) 

Ωστόσο, υπάρχουν και κριτήρια που ισχύουν ειδικά για τους πολιτικούς, όπως «επιδεικνύει μεσσιανικό ζήλο και εξύψωση στον λόγο», «συγχωνεύει τον εαυτό του με έθνος ή οργανισμό», «επιδεικνύει την ακλόνητη πεποίθηση ότι θα δικαιωθεί σε αυτό το δικαστήριο» και «επιδεικνύει ανικανότητα αγνοώντας τις βασικές αρχές της χάραξης πολιτικής» (Owen & Davidson, 2009). 

Οι Owen και Davidson υποστηρίζουν ότι αυτά τα χαρακτηριστικά προκύπτουν από τον ίδιο τον ηγετικό ρόλο, κατά τα πρότυπα της «παγίδας ηγεσίας» που περιέγραψα νωρίτερα. Ταυτόχρονα, υποστηρίζουν ότι τέτοιοι ηγέτες αρχικά έλκονταν από την εξουσία από τα ναρκισσιστικά τους χαρακτηριστικά. Μόλις ανέλαβαν την εξουσία, τα χαρακτηριστικά εντάθηκαν και διαστρεβλώθηκαν, μερικές φορές εν μέρει μέσω της πρόσληψης αλκοόλ και ναρκωτικών που βελτιώνουν την απόδοση (Owen & Davidson, 2007).

Ρυθμιστική ισχύς

Δεδομένου ότι φαίνεται να υπάρχει μια σύνδεση μεταξύ των χαρακτηριστικών της σκοτεινής τριάδας και της πολιτικής εξουσίας, σίγουρα η απόκτηση πολιτικής εξουσίας πρέπει να ρυθμίζεται αυστηρότερα. Ή, για να το θέσω πιο ουδέτερα, δεδομένου ότι οι αδίστακτοι, ναρκισσιστές άνθρωποι με έλλειψη ενσυναίσθησης και συνείδησης φαίνεται να έλκονται από θέσεις εξουσίας, σίγουρα θα πρέπει να λάβουμε κάποια μέτρα για να περιορίσουμε την πρόσβασή τους στην εξουσία;

Σε κάποιο βαθμό, αυτός ήταν πάντα ο σκοπός της δημοκρατίας. Όπως επισημαίνει ο Ian Hughes (2018) στο βιβλίο του Disorder Minds , ο στόχος της δημοκρατίας είναι να προσπαθήσει να προστατεύσει τη μάζα του λαού από τους διαταραγμένους αυταρχικούς ηγέτες. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, όπως επισημαίνει και ο Hughes, οι αυταρχικοί ηγέτες με ψυχοπαθητικά ή ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά δεν εμπιστεύονται τη δημοκρατία. 

Μόλις αναλάβουν την εξουσία, κάνουν ό,τι μπορούν για να διαλύσουν και να δυσφημίσουν τους δημοκρατικούς θεσμούς, συμπεριλαμβανομένης της ανεξαρτησίας των θεσμών και της ελευθερίας και νομιμότητας του Τύπου. Επιπλέον, τέτοιοι ηγέτες αδυνατούν να κατανοήσουν τις αρχές της δημοκρατίας, καθώς θεωρούν τους εαυτούς τους ανώτερους και βλέπουν τη ζωή ως έναν ανταγωνιστικό αγώνα στον οποίο οι πιο αδίστακτοι αξίζουν να κυριαρχούν στους άλλους. Σας ακούγονται οικεία όλα αυτά σε ένα βρετανικό πλαίσιο;

Το πρόβλημα είναι ότι ενώ τα δημοκρατικά συστήματα παρέχουν ελέγχους και ισορροπίες που περιορίζουν τη δύναμη των αδίστακτων και ανήθικων ανθρώπων, δεν κάνουν πολλά για να αποτρέψουν αυτούς τους ανθρώπους από το να κατακτήσουν την εξουσία εξαρχής. Όπως σημείωσε ο Lobaczewski (2006), οι παθοκρατίες εμφανίζονται μόνο επειδή δεν λαμβάνουμε επαρκή μέτρα για να προστατευτούμε από μια παθολογική μειονότητα με έντονη επιθυμία για εξουσία. Όπως και άλλοι ψυχολόγοι που έχουν μελετήσει το πρόβλημα της «εταιρικής ψυχοπάθειας», ο Clive Boddy έχει προτείνει ότι οι εταιρείες θα πρέπει να «ελέγχουν τους υποψηφίους για ηγεσία για ψυχοπάθεια επειδή η οργανωσιακή επιτυχία και η ψυχοπάθεια είναι εχθρικές» (2017, σ.156). Θα μπορούσαμε να κάνουμε κάτι παρόμοιο στην πολιτική;

Ισότιμη επιβολή κυρώσεων

Ανθρωπολογικές αναφορές ομάδων κυνηγών-τροφοσυλλεκτών που ζουν έναν τρόπο ζωής «άμεσης επιστροφής» – που σημαίνει ότι καταναλώνουν την τροφή τους σχεδόν αμέσως, χωρίς να αποθηκεύουν πλεονάσματα – συνήθως τις έχουν δείξει εξαιρετικά ισότιμες και δημοκρατικές. Σύμφωνα με τα λόγια του ανθρωπολόγου Bruce Knauft, τέτοιες ομάδες χαρακτηρίζονται από «ακραία πολιτική και σεξουαλική ισότητα» (1991, σ. 391). 

Έχουν καλά ανεπτυγμένες διαδικασίες διατήρησης της κοινωνικής αρμονίας, συμπεριλαμβανομένων μέτρων που διασφαλίζουν ότι ακατάλληλα άτομα δεν θα αποκτήσουν εξουσία. Οποιοδήποτε άτομο δείχνει σημάδια επιθυμίας για εξουσία και πλούτο συνήθως αποκλείεται από το να θεωρηθεί ηγέτης. Σύμφωνα με τα λόγια του ανθρωπολόγου Christopher Boehm (1999), οι σύγχρονες ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών «εφαρμόζουν τεχνικές κοινωνικού ελέγχου για την καταστολή τόσο της κυρίαρχης ηγεσίας όσο και του αδικαιολόγητου ανταγωνισμού» (σελ. 64). 

Αν ένα κυρίαρχο αρσενικό προσπαθήσει να αναλάβει τον έλεγχο της ομάδας, η ομάδα εφαρμόζει αυτό που ο Boehm αποκαλεί «ισότιμη επιβολή κυρώσεων». Συσπειρώνονται εναντίον του κυρίαρχου ατόμου, το εξοστρακίζουν ή το εγκαταλείπουν. Όπως έχει σημειώσει ο Boehm, «Αυτή η ισότιμη προσέγγιση φαίνεται να είναι καθολική για τους συλλέκτες τροφής που ζουν σε μικρές ομάδες που παραμένουν νομαδικές» (1999, σ.69).

Οι κοινωνίες μας σαφώς απαιτούν και κάποια μέτρα ισότιμης επιβολής κυρώσεων. Το πιο σημαντικό, πιστεύω ότι θα πρέπει να ακολουθήσουμε το παράδειγμα των ομάδων κυνηγών-τροφοσυλλεκτών στην προσπάθειά μας να περιορίσουμε την πρόσβαση στην εξουσία ατόμων με υψηλά επίπεδα χαρακτηριστικών της σκοτεινής τριάδας. Και εδώ είναι που η εμπειρογνωμοσύνη των ψυχολόγων και άλλων επαγγελματιών ψυχικής υγείας θα ήταν απαραίτητη. Κατά την άποψή μου, κάθε κυβέρνηση (και μάλιστα κάθε οργανισμός) θα πρέπει να απασχολεί ψυχολόγους για να αξιολογούν την προσωπικότητα και τη συμπεριφορά των πιθανών ηγετών και, ως εκ τούτου, να καθορίζουν την καταλληλότητά τους για εξουσία.

Φυσικά, υπάρχει μια ποικιλία καταγραφών για την αξιολόγηση της ψυχοπάθειας και της ναρκισσιστικής διαταραχής προσωπικότητας, αλλά επειδή τα άτομα με τέτοια χαρακτηριστικά είναι συχνά χειριστικά και ανέντιμα, είναι απίθανο οι καταγραφές αυτοαναφοράς να είναι αξιόπιστες. Ωστόσο, θα μπορούσε να εφαρμοστεί μια μεγάλη ποικιλία άλλων αξιολογήσεων. Θα μπορούσαν να υπάρχουν «αξιολογήσεις παρατηρητών» από μια ποικιλία πηγών, συμπεριλαμβανομένων προηγούμενων εποπτών και συναδέλφων. Πέρα από τις καταγραφές, οι ψυχολόγοι θα μπορούσαν να εξετάσουν το ιστορικό ζωής του υποψηφίου, αναζητώντας στοιχεία ενσυναίσθησης και συμπόνιας (ή το αντίστροφό τους). Θα μπορούσαν να πάρουν συνεντεύξεις από παλιούς γνωστούς, πρώην δασκάλους ή καθηγητές πανεπιστημίου, και ούτω καθεξής.

Είναι ευρέως αποδεκτό ότι υπάρχουν πρώιμοι προγνωστικοί παράγοντες ψυχοπαθητικών χαρακτηριστικών στη ζωή, όπως τα ανάλγητα-μη συναισθηματικά χαρακτηριστικά, η έλλειψη ενσυναίσθησης και ενοχής, και τα ρηχά ή ανεπαρκή συναισθήματα (Salekin, 2006; Frick, 2009; Glenn, 2019). Υπό το πρίσμα αυτό, θα μπορούσαν να ληφθούν συνεντεύξεις από εκπαιδευτικούς μικρής ηλικίας και παιδικούς φίλους ή συγγενείς πολιτικών υποψηφίων για να εξεταστούν στοιχεία για αυτά τα χαρακτηριστικά. Φυσικά, όλοι οι παραπάνω τύποι αξιολογήσεων θα μπορούσαν επίσης να χειραγωγηθούν, αλλά ένα εύρος και ποικιλία αξιολογήσεων θα μπορούσε να παρέχει μια ευρεία και λεπτομερή εικόνα της προσωπικότητας του υποψηφίου και της καταλληλότητάς του για μια πολιτική θέση.

Έναρξη συζήτησης

Μπορώ να φανταστώ τις αντιδράσεις σε αυτό το άρθρο. Μπορεί να φανώ ιδεαλιστής και αφελής. Ομολογώ ότι δεν έχω μια σαφή στρατηγική για το πώς θα μπορούσαμε να αξιολογήσουμε τους πιθανούς ηγέτες ή πώς θα μπορούσαν να εφαρμοστούν τέτοιες αξιολογήσεις. Πάνω απ’ όλα, θα ήθελα απλώς να ξεκινήσω μια συζήτηση σχετικά με το θέμα.

Ένα πράγμα που πρέπει να λάβουμε υπόψη είναι πώς καθορίζουμε αν ένα άτομο είναι αδίστακτο ή ανήθικο. Άλλωστε, ενώ πολλοί επαγγελματίες ψυχικής υγείας (και πολλοί Αμερικανοί) θεωρούσαν τον Ντόναλντ Τραμπ επικίνδυνο, εκατομμύρια τον έβλεπαν ως μια δύναμη του καλού και θεωρούσαν τους δημοκρατικούς αντιπάλους του αδίστακτους και ανήθικους. Δεν υπάρχει αντικειμενικό κριτήριο καλοσύνης ή κακίας. 

Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, ένα υπεύθυνο, ηθικό και καλοπροαίρετο άτομο είναι κάποιος που βιώνει ένα ισχυρό αίσθημα σύνδεσης με τους άλλους, το οποίο εκφράζεται μέσω της ενσυναίσθησης, της συμπόνιας και του αλτρουισμού. Λόγω της ενσυναίσθησης και της συμπόνιας τους, τέτοιοι άνθρωποι είναι πιθανό να φέρονται στους άλλους με σεβασμό και να προωθούν τη δικαιοσύνη και την ισότητα. Ένα αδίστακτο, ανήθικο και κακόβουλο άτομο είναι κάποιος που βιώνει ένα έντονο αίσθημα αποσύνδεσης, το οποίο εκφράζεται μέσω του εγωισμού, της αναλγησίας και της έλλειψης ενσυναίσθησης. 

Τέτοιοι άνθρωποι είναι πιθανό να εκμεταλλεύονται και να κακοποιούν τους άλλους και να προωθούν την αδικία και την ανισότητα. Με αυτόν τον τρόπο, οι διαταραχές προσωπικότητας όπως η ψυχοπάθεια και οι ναρκισσιστικές διαταραχές προσωπικότητας μπορούν να θεωρηθούν ως διαταραχές αποσύνδεσης. Αυτό που ονομάζουμε «ανθρώπινη φύση» μπορεί να θεωρηθεί ως ένα συνεχές σύνδεσης, από την ακραία αποσύνδεση των σκοτεινών τριάδων προσωπικοτήτων από τη μία πλευρά, έως την ακραία σύνδεση των εξαιρετικά συμπονετικών και αλτρουιστών ανθρώπων από την άλλη.

Μια κριτική θα μπορούσε να είναι ότι αυτό που έχω προτείνει δίνει υπερβολική δύναμη στους ψυχολόγους, οι οποίοι ουσιαστικά θα γίνονταν καθοριστικοί παράγοντες και ίσως οι ίδιοι να γίνουν ευάλωτοι στη διαφθορά και τον ναρκισσισμό. Αυτό είναι αλήθεια, αλλά σίγουρα είναι πολύ λιγότερο επικίνδυνο από την τρέχουσα κατάσταση, όταν δεν υπάρχουν καθόλου εγγυήσεις για τους ανθρώπους που θέτουν υποψηφιότητα για θέσεις πολιτικής εξουσίας. Όπως παρατήρησε πρόσφατα ένας φίλος μου, ζούμε σε κοινωνίες όπου πρέπει να περάσεις μια εξέταση για να οδηγήσεις αυτοκίνητο, αλλά δεν χρειάζεσαι καμία εκπαίδευση ή εξέταση για να οδηγήσεις μια ολόκληρη χώρα. Ο καθένας είναι ελεύθερος να τοποθετηθεί σε θέσεις πολιτικής εξουσίας και πολύ συχνά οι πιο απερίσκεπτοι και αδίστακτοι άνθρωποι είναι αυτοί που τις καταλαμβάνουν.

Άλλα μέτρα είναι επίσης απαραίτητα. Οι άνθρωποι με ενσυναίσθηση και ευσυνειδησία θα πρέπει να ενθαρρύνονται να αναλαμβάνουν θέσεις εξουσίας. Στην αρχαία Αθήνα, το λίκνο της σύγχρονης δημοκρατίας (αν και βασιζόταν στην εργασία των σκλάβων), η πρακτική της κλήρωσης ήταν συνηθισμένη. Οι αξιωματούχοι και τα μέλη της συνέλευσης επιλέγονταν με κλήρο, ως μέσο διασφάλισης της εκπροσώπησης των απλών ανθρώπων στην κυβέρνηση και προστασίας από τη διαφθορά και τη δωροδοκία. Ένα τέτοιο μέτρο θα βοηθούσε επίσης, γενικότερα, στην προστασία από την παθοκρατία.

Πρέπει επίσης να αντιμετωπιστούν βαθύτερα κοινωνικά και πολιτισμικά ζητήματα. Η συχνότητα και η ευκολία με την οποία άτομα με ψυχοπαθητικά και ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά ανέρχονται σε θέσεις εξουσίας υποδηλώνει βαθιά ριζωμένα προβλήματα με τους κοινωνικούς μας θεσμούς και αξίες. Αυτά ενθαρρύνουν τον ανταγωνισμό και τον εγωισμό και υποτιμούν τη συμπόνια και την ενσυναίσθηση, επιτρέποντας σε άτομα με αδίστακτα ανήθικα χαρακτηριστικά να ευδοκιμήσουν και διευκολύνοντας την ανάπτυξη και την έκφραση τέτοιων χαρακτηριστικών. Σαφώς πρέπει να αναπτύξουμε πιο ισότιμες και υπεύθυνες αξίες και θεσμικές δομές, ώστε τέτοια χαρακτηριστικά να γίνουν λιγότερο κοινωνικά αποδεκτά και επιθυμητά.

Με τον ίδιο τρόπο που οι εταιρείες μπορούν να γονατίσουν από τη συμπεριφορά ενός μικρού αριθμού διαταραγμένων ατόμων σε υψηλές θέσεις, ολόκληρες οι κοινωνίες μας – και ο ίδιος ο κόσμος – υφίστανται σοβαρές ζημιές από τις ενέργειες ενός μικρού αριθμού διαταραγμένων πολιτικών σε θέσεις υψηλής εξουσίας. Και περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον, οι ψυχολόγοι και άλλοι επαγγελματίες ψυχικής υγείας έχουν ηθικό καθήκον να βοηθήσουν. 

– Ο Δρ. Steve Taylor είναι Επίκουρος Καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Leeds Beckett και Πρόεδρος του Τμήματος Υπερπροσωπικής Ψυχολογίας της Βρετανικής Ψυχολογικής Εταιρείας. Διαβάστε περισσότερα για αυτόν και το έργο του .

Σημείωση του συντάκτη: Το άρθρο του Δρ. Taylor οδήγησε σε επακόλουθη συζήτηση στο περιοδικό , συμπεριλαμβανομένης της δικής του απάντησης, και στη συνέχεια σε περαιτέρω συζήτηση μέχρι το 2022 . 

Αναφορές

Babiak, P. & Hare, RD (2006).  Φίδια με κοστούμια: Όταν οι ψυχοπαθείς πηγαίνουν στη δουλειά . Νέα Υόρκη, ΗΠΑ: Regan Books. 

Boddy, CR (2011).  Εταιρικοί ψυχοπαθείς: Οργανωτικοί καταστροφείς . Basingstoke: Palgrave Macmillan

Boddy, CR (2017).  Ψυχοπαθητική Ηγεσία: Μια Μελέτη Περίπτωσης ενός Εταιρικού Ψυχοπαθούς Διευθύνοντος Συμβούλου .  Journal of Business Ethics  145 (1):141-156 

Boehm, C. (2001).  Ιεραρχία  στο Δάσος: Η Εξέλιξη της Ισότιμης Συμπεριφοράς . Cambridge, MA: Harvard University Press.

Coid, J., Yang, M., Ullrich, S., Roberts, A. & Hare, RD (2009). Επιπολασμός και συσχετίσεις ψυχοπαθητικών χαρακτηριστικών στον πληθυσμό των νοικοκυριών της Μεγάλης Βρετανίας.  Διεθνές Περιοδικό Δικαίου και Ψυχιατρικής, 32 (2), 65-73. 

Frick, PJ (2009). Επέκταση της έννοιας της ψυχοπάθειας στους νέους: Επιπτώσεις για την κατανόηση, τη διάγνωση και τη θεραπεία αντικοινωνικών παιδιών και εφήβων.  Canadian Journal of Psychiatry,  54(12), 803-812

Glenn, AL (2019). Πρώιμοι προγνωστικοί παράγοντες για τα ψυχοπαθητικά και τα ανάλγητα χαρακτηριστικά.  Infant Ment Health J. , 40(1), 39-53. doi: 10.1002/imhj.21757. Epub 21 Δεκεμβρίου 2018. PMID: 30576592.

Hare, Robert D.  (1999).  Χωρίς συνείδηση: Ο ανησυχητικός κόσμος των ψυχοπαθών ανάμεσά μας.  Νέα Υόρκη, Νέα Υόρκη:  Guilford Press . 

Hassall, J., Boduszek, D. & Dhingra, K. (2015). Ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά φοιτητών διοίκησης επιχειρήσεων και ψυχολογίας και η σχέση τους με την ακαδημαϊκή επιτυχία.  Personality and Individual Differences, 82 , 227-231.  

Hodson, GM, Hogg, S. M & MacInnis, CC (2009). Ο ρόλος των «σκοτεινών προσωπικοτήτων» (ναρκισσισμός, μακιαβελισμός, ψυχοπάθεια), οι Πέντε Μεγάλοι Παράγοντες Προσωπικότητας και η ιδεολογία στην εξήγηση των προκαταλήψεων.  Journal of Research in Personality,  43(4), 686–690.  doi : 10.1016/j.jrp.2009.02.005 .

Hughes, I. (2018).  Διαταραγμένα Νου: Πώς Επικίνδυνες Προσωπικότητες Καταστρέφουν τη Δημοκρατία . Ropley: Zero Books.  

Jones, DN, & Figueredo, AJ (2013). Ο πυρήνας του σκότους: Αποκαλύπτοντας την καρδιά της Σκοτεινής Τριάδας.  European Journal of Personality, 27 (6), 521–531.  https://doi.org/10.1002/per.1893

Knauft, BM (1991). Βία και κοινωνικότητα στην ανθρώπινη εξέλιξη.  Current Anthropology 32 , 4, 391-409.

Lee, K., Ashton, MC, Wiltshire, J., Bourdage, JS, Visser, BA, & Gallucci, A. (2013). Σεξ, εξουσία και χρήματα: Πρόβλεψη από τη Σκοτεινή Τριάδα και ειλικρίνεια-ταπεινότητα.  European Journal of Personality ,  27 (2), 169–184.  https://doi.org/10.1002/per.1860

Lobaczewski, A. (2006).  Πολιτική πονερολογία: Μια επιστήμη σχετικά με τη φύση του κακού για πολιτικούς σκοπούς . Red Hill Press. 

Nai, A., & Toros, E. (2020). Η ιδιόμορφη προσωπικότητα των ισχυρών ανδρών: Συγκρίνοντας τα χαρακτηριστικά των Πέντε Μεγάλων και της Σκοτεινής Τριάδας των αυταρχικών και μη αυταρχικών.  Political Research Exchange, 2 , 1-24.

Neumann, CS & Hare, RD (2008). Ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά σε ένα μεγάλο δείγμα κοινότητας: συνδέσεις με τη βία, την κατανάλωση αλκοόλ και την νοημοσύνη.  Journal of Consulting and Clinical Psychology, 76 (5), 893-899. 

Owen, D. & Davidson, J. (2009). Σύνδρομο ύβρεως: μια επίκτητη διαταραχή προσωπικότητας; Μια μελέτη Προέδρων των ΗΠΑ και Πρωθυπουργών του Ηνωμένου Βασιλείου τα τελευταία 100 χρόνια.  Brain, 132 (5): 1396–1406.

Salekin, RT (2006). Ψυχοπάθεια σε παιδιά και εφήβους: Βασικά ζητήματα στην εννοιολόγηση και την αξιολόγηση. Στο: Patrick JC, επιμελητής. Εγχειρίδιο Ψυχοπάθειας. Νέα Υόρκη, Νέα Υόρκη: Guilford Press, σελ. 389-414.

Steffens, NK, & Haslam, SA (2020). Η ναρκισσιστική γοητεία των θεωριών ηγεσίας.  Αμερικανός ψυχολόγος.  Προκαταβολική διαδικτυακή δημοσίευση.  https://doi.org/10.1037/amp0000738

Wilson, MS & McCarthy, K. (2011). Η απληστία είναι καλή; Επιλογή μαθησιακού πεδίου από φοιτητές και αυτοαναφερόμενη ψυχοπάθεια.  Προσωπικότητα και Ατομικές Διαφορές, 51 (7), σελ. 873-876.